Όταν το σπίτι γίνεται φυλακή: Η έμφυλη βία στην καθημερινότητα

Γράφει η Σοφία Μάμαλη, Μηχανικός

Όταν το σπίτι γίνεται φυλακή: Η έμφυλη βία στην καθημερινότητα

Η έμφυλη βία αποτελεί μια από τις πιο σοβαρές και διαχρονικές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αφορά κάθε μορφή βίας ή κακοποίησης που σχετίζεται με το φύλο και τις έμφυλες σχέσεις εξουσίας, με στόχο τη διατήρηση ή την επιβολή ανισοτήτων, και εκδηλώνεται με τη μορφή σωματικής, ψυχολογικής, σεξουαλικής ή οικονομικής βίας. Αν και πλήττει σε διαφορετικό βαθμό όλα τα φύλα, επηρεάζει πρωτίστως τις γυναίκες και τα κορίτσια όλων των ηλικιών, σεξουαλικών προσανατολισμών, κοινωνικών τάξεων και εθνικοτήτων, με πολλά από αυτά τα χαρακτηριστικά να προσθέτουν στην ευαλωτότητά τους. Τα υψηλότερα ποσοστά γυναικοκτονιών καταγράφονται συχνότερα σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος, με την Αφρική να βρίσκεται πρώτη στη λίστα, ακολουθούμενη από την Αμερική και την Ωκεανία.

Τα δεδομένα

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, περίπου 30% των γυναικών παγκοσμίως έχουν βιώσει σωματική ή σεξουαλική βία. Έρευνα του οργανισμού UN Women κατέγραψε ότι το 2023 περίπου 51.100 γυναίκες και κορίτσια σε όλο τον κόσμο δολοφονήθηκαν από τους συντρόφους τους ή άλλα μέλη της οικογένειάς τους, ενώ το 2022 οι αντίστοιχες καταγεγραμμένες περιπτώσεις ήταν περίπου 48.800. Επιπλέον, με βάση την ίδια έρευνα, το 60% όλων των γυναικοκτονιών διαπράττονται από το στενό οικογενειακό τους κύκλο ή τους συντρόφους τους, σε αντίθεση με το μόλις 12% των ανδρών. 

Στη χώρα μας, η κατάσταση εξακολουθεί να είναι ιδιαίτερα ανησυχητική καθώς μέσα στο 2025 έχουν ήδη καταγραφεί τουλάχιστον 16 γυναικοκτονίες. Το γεγονός αυτό αναδεικνύει την αδυναμία της ελληνικής κοινωνίας να δημιουργήσει ένα σταθερό πλαίσιο προστασίας για τις γυναίκες. Ο Δείκτης Ισότητας των Φύλων της Ευρωπαϊκής Ένωσης καταγράφει για την Ελλάδα 27,4 μονάδες στον τομέα της βίας, τιμή που προσεγγίζει τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Η ποσοτικοποίηση των περιστατικών έμφυλης βίας είναι σύνθετη διαδικασία, καθώς λαμβάνονται υπόψη παράγοντες όπως η ηλικία, η μορφή της βίας, το μορφωτικό επίπεδο και η σχέση θύματος και θύτη. Σύμφωνα με έρευνα του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ), το 36,5% των ερωτηθέντων δήλωσε ότι έχει υποστεί σωματική ή σεξουαλική βία από κάποιον δράστη ή δράστιδα, ενώ το ποσοστό της ψυχολογικής βίας αγγίζει το 40%. Ιδιαίτερα ευάλωτες αναδεικνύονται οι γυναίκες που ανήκουν στη ηλικιακή ομάδα 18 έως 44 ετών. Τα παραπάνω διαθέσιμα στοιχεία καταδεικνύουν ότι δεν πρόκειται για μια μεμονωμένη ή τυχαία συνθήκη αλλά εντάσσεται σε ένα ευρύτερο και βαθιά ριζωμένο κοινωνικό πρόβλημα που επηρεάζει ένα σημαντικό ποσοστό του πληθυσμού.

Σύμφωνα με το Εθνικό Ινστιτούτο Υγείας (ΗΠΑ), η έμφυλη βία δεν είναι αποτέλεσμα μίας μόνο αιτίας αλλά προκύπτει από την αλληλεπίδραση πολλών παραγόντων. Σε ατομικό επίπεδο, οι παράγοντες που αυξάνουν τον κίνδυνο εμφάνισης της έμφυλης βίας είναι η νεαρή ηλικία, οι ψυχικές διαταραχές, ο αλκοολισμός, η χαμηλή κοινωνικοοικονομική θέση και οι τραυματικές εμπειρίες της παιδικής ηλικίας. Στο επίπεδο της σχέσης, οι συζυγικές συγκρούσεις, η πατριαρχική-οικογενειακή δομή και η οικονομική ανασφάλεια των γυναικών ενισχύουν την κακοποιητική συμπεριφορά. Τέλος, σε κοινοτικό και κοινωνικό επίπεδο, η έλλειψη θεσμικών μηχανισμών προστασίας, η φτώχεια, οι παραδοσιακοί έμφυλοι ρόλοι, οι πατριαρχικές αντιλήψεις και η ιδέα της γυναίκας ως «ιδιοκτησίας» συντελούν στην καλλιέργεια της έμφυλης καταπίεσης.

Παρά την ύπαρξη εμφανών ενδείξεων κακοποιητικής συμπεριφοράς, πολλές γυναίκες παραμένουν σε τέτοιες σχέσεις για ένα σεβαστό χρονικό διάστημα που κυμαίνεται από πέντε έως δέκα χρόνια κατά μέσο όρο. Στην πλειοψηφία αυτών των περιπτώσεων, η αποδοχή των βίαιων συμπεριφορών σχετίζεται με τη συναισθηματική σύνδεση ή την οικονομική εξάρτηση από τον κακοποιητικό σύντροφο ή από κάποιο συγγενικό πρόσωπο. Αρκετά συχνά η απόφαση να παραμείνουν σχετίζεται με την ελπίδα για αλλαγή, την ανησυχία για τα παιδιά, το στιγματισμό που συνοδεύει ένα διαζύγιο, αλλά και την απουσία επαρκούς υποστήριξης από το οικογενειακό τους περιβάλλον και την κοινωνία εν γένει.

Η περίπτωση της Ελλάδας

Η Ελλάδα έχει υιοθετήσει ορισμένα μέτρα για την καταπολέμηση της έμφυλης βίας, κυρίως μέσω της Κύρωσης της Σύμβασης της Κωνσταντινούπολης το 2018. Σημαντικά εργαλεία είναι η εφαρμογή Panic Button (κουμπί πανικού) που χορηγείται δωρεάν σε όσες έχουν υποστεί ενδοοικογενειακή βία, καθώς και η τηλεφωνική γραμμή  SOS 15900, η οποία είναι μία υπηρεσία εθνικής εμβέλειας που δίνει τη δυνατότητα στις παθούσες ή σε τρίτα πρόσωπα να επικοινωνήσουν άμεσα µε ένα φορέα προστασίας. Ωστόσο, η διαδρομή που πρέπει να διανύσουμε ακόμη είναι μεγάλη, καθώς ο μικρός αριθμός καταγγελιών σε σύγκριση με τα πραγματικά περιστατικά αντανακλά την μη λειτουργικότητα των διαθέσιμων επιλογών και την έλλειψη εμπιστοσύνης προς τις αρμόδιες αρχές, οι οποίες συχνά αντιμετωπίζουν τις κακοποιημένες γυναίκες με ακατάλληλο τρόπο: Πολλές γυναίκες έχουν αναφέρει ότι επαναθυματοποιήθηκαν είτε οι ίδιες είτε φιλικά τους πρόσωπα από τα αρμόδια στελέχη ή ότι ήρθαν αντιμέτωπες με αρνητικές εμπειρίες από τις αστυνομικές αρχές. Η αδυναμία αυτή του συστήματος αποθαρρύνει πολλές γυναίκες από το να ζητήσουν βοήθεια, καθώς δημιουργεί έλλειψη εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς που κανονικά έχουν υποχρέωση να τις προστατεύουν.

Η ενημέρωση και ευαισθητοποίηση της ελληνικής κοινωνίας αποτελεί έναν από τους καθοριστικούς παράγοντες για την αντιμετώπιση της έμφυλης βίας και μπορεί να συντελέσει στην πρόληψη και την αντιμετώπιση του φαινομένου. Όσο περισσότερο ανοίγουμε τη συζήτηση και κάνουμε το πρόβλημα ορατό, τόσο πιο ουσιαστικά θα μπορέσουμε να το διαχειριστούμε. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι και το έργο της Γεωργίας Λαλέ, η οποία δημιούργησε την ελληνική σημαία από ροζ σεντόνια που προσέφεραν γυναίκες από όλη την Ελλάδα. Στα τελευταία έτη, που η βία κατά των γυναικών στην Ελλάδα έχει γίνει πολύ πιο ορατή, η καλλιτέχνης κάλεσε γυναίκες από κάθε περιοχή της χώρας να δωρίσουν τα σεντόνια τους, με σκοπό να στείλει ένα ισχυρό κοινωνικό μήνυμα: ότι για πολλές γυναίκες, το ίδιο τους το σπίτι, μέσα στο οποίο θα έπρεπε να αισθάνονται ασφαλείς και προστατευμένες, γίνεται τόπος κακοποίησης και, σε τραγικές περιπτώσεις, ακόμα και δολοφονίας. Το έργο προκάλεσε αντιδράσεις και τελικά αποσύρθηκε από έκθεση του Γενικού Προξενείου της Νέας Υόρκης, γεγονός που άνοιξε το δημόσιο διάλογο όχι μόνο γύρω από τα όρια της καλλιτεχνικής ελευθερίας, αλλά και γύρω από την τάση της κοινωνίας να αποστρέφει το βλέμμα από ζητήματα που την πληγώνουν, όπως η έμφυλη βία. 

Η έμφυλη βία δεν είναι ένα ατομικό πρόβλημα, είναι ένα βαθιά ριζωμένο κοινωνικό ζήτημα που απαιτεί συλλογική δράση, θεσμική ευθύνη και πολιτισμική αλλαγή. Κάθε στατιστική αντιστοιχεί σε μια πραγματική ζωή, σε μια φωνή που είτε κατάφερε να ακουστεί είτε σίγησε βίαια. Για να πάψει το σπίτι να μετατρέπεται σε φυλακή, χρειάζεται να ενισχύσουμε τους μηχανισμούς προστασίας, να σπάσουμε τη σιωπή και να δημιουργήσουμε ένα περιβάλλον εμπιστοσύνης, σεβασμού και ισότητας. Και αυτο θα γίνει εφικτό μέσα από την ενίσχυση της παιδείας, με προγράμματα ευαισθητοποίησης για την οικογένεια, το σχολείο και την κοινωνία, ώστε να καλλιεργηθεί από νωρίς μια κουλτούρα σεβασμού και ισότητας. Η αντιμετώπιση της έμφυλης βίας είναι υπόθεση όλων μας: μόνο έτσι μπορούμε να ελπίζουμε σε μια κοινωνία όπου καμία γυναίκα δεν θα φοβάται μέσα στον ίδιο της τον χώρο.