Κάνοντας την εργασία εφικτή για τις μητέρες

Το άρθρο αυτό δημοσιεύθηκε στο site του Alliance for Gender Equality Europe

Κάνοντας την εργασία εφικτή για τις μητέρες

Πριν από τη γέννηση του γιου της, η Ίρις εργαζόταν ως ρεπόρτερ, καλύπτοντας τοπικά νέα και ονειρευόταν κάποια στιγμή να ηγηθεί της δικής της ομάδας ερευνητικής δημοσιογραφίας. Όταν όμως γεννήθηκε το παιδί, διαπίστωσε ότι ο παιδικός σταθμός έκλεινε στις 3 το μεσημέρι. Ξαφνικά, η εργασία πλήρους απασχόλησης έγινε αδύνατη και τα όνειρά της έπρεπε να μπουν σε αναμονή.

Παρόλο που σήμερα εργάζονται περισσότερες γυναίκες από παλιότερα, οι γυναίκες σε θέσεις πλήρους απασχόλησης παραμένουν λιγότερες σε σχέση με τους άνδρες. Στην Ευρώπη, περίπου το 70% των γυναικών ηλικίας 20 έως 64 ετών εργάζονται, έναντι του 80% των ανδρών. Σε έξι χώρες, μεταξύ των οποίων η Ρουμανία, η Ιταλία και η Ελλάδα, το χάσμα είναι ακόμη μεγαλύτερο.

Αυτή η ανισότητα, η οποία καταγράφεται σε όλη την Ευρώπη γίνεται ιδιαίτερα έντονη στα ζευγάρια με παιδιά. Το 2023, το 80% των γυναικών χωρίς παιδιά εργάζονταν, ενώ το ποσοστό για τις μητέρες ήταν χαμηλότερο, στο 74,9%. Αξιοσημείωτο είναι ότι στους άνδρες ισχύει το αντίθετο: όσοι έχουν παιδιά παρουσιάζουν ποσοστό απασχόλησης υψηλότερο κατά 9 ποσοστιαίες μονάδες σε σχέση με τους άνδρες χωρίς παιδιά.

Το φαινόμενο αυτό, γνωστό ως «ποινή μητρότητας», αποτελεί βασική αιτία του έμφυλου μισθολογικού χάσματος στην Ευρώπη. Μελέτη του Οικονομικού Πανεπιστημίου του Λονδίνου (LSE) έδειξε ότι περίπου το 80% του μισθολογικού χάσματος οφείλεται στο γεγονός ότι οι γυναίκες αποχωρούν από την εργασία μετά τη γέννηση του πρώτου παιδιού.

«Στην Ελλάδα, οι γυναίκες που εργάζονται με πλήρες ωράριο δεν αποτελούν την πλειοψηφία, καθώς εξακολουθούν να επωμίζονται δυσανάλογα την απλήρωτη φροντίδα, ενώ η πρόσβαση σε ευέλικτες και οικονομικές υπηρεσίες παιδικής φροντίδας, όπως και οι πολιτικές υποστήριξης στο χώρο εργασίας, είναι ακόμα πολύ περιορισμένες. Η πλήρης απασχόληση συχνά συνεπάγεται δυσβάσταχτο προσωπικό κόστος για τις μητέρες», υποστηρίζει η Πηνελόπη Θεοδωρακάκου, συνιδρύτρια και Υπεύθυνη Προγραμμάτων Ενδυνάμωσης & Εκπαιδευτικών παρεμβάσεων του WHEN. 

Ακόμη και όταν οι γυναίκες παραμένουν στην εργασία, είναι πιθανότερο να δουν το εισόδημά τους να μειώνεται και την επαγγελματική τους εξέλιξη να επιβραδύνεται, καθώς χρειάζεται καθημερινά να ισορροπούν ανάμεσα στις εργασιακές υποχρεώσεις και τις οικογενειακές ανάγκες.

Για παράδειγμα, μελέτη στην Αυστρία έδειξε ότι η ύπαρξη παιδιών συνεπάγεται μείωση του εισοδήματος των γυναικών, σε όλα τα ζευγάρια. Ακόμα και οι γυναίκες με υψηλότερο εκπαιδευτικό υπόβαθρο βλέπουν μείωση στο εισόδημά τους, παρότι είναι μικρότερη συγκριτικά με τις υπόλοιπες γυναίκες στην αυστριακή επικράτεια. Με άλλα λόγια, η υψηλότερη εκπαίδευση έχει μεν θετική επίδραση, ωστόσο δεν αρκεί για να ανατρέψει την τάση. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι οι γυναίκες συχνά στρέφονται στην εργασία μερικής απασχόλησης μετά την απόκτηση παιδιών, κάτι το οποίο διαρκεί για πολλά χρόνια.

Σημαντικός καθοριστικός παράγοντας αυτής της ανισότητας είναι η έλλειψη πρόσβασης σε οικονομικές και αξιόπιστες υπηρεσίες παιδικής φροντίδας, και ολοήμερης εκπαίδευσης. Σε όλη την Ευρώπη, η πρόσβαση παραμένει άνιση και συχνά μη αξιόπιστη, ενώ η ζήτηση ξεπερνά σε μεγάλο βαθμό την προσφορά.

Στη Γερμανία, για παράδειγμα, η έλλειψη υπηρεσιών ολοήμερης φροντίδας σημαίνει ότι πολλές γυναίκες αναγκάζονται να μειώσουν το ωράριό τους ή να εγκαταλείψουν την εργασία τους εντελώς. Κατά συνέπεια, σχεδόν το 50% των Γερμανίδων γυναικών εργάζονται σε καθεστώς μερικής απασχόλησης, συγκριτικά με μόλις το 13% των ανδρών, αντίστοιχα.

Παρόμοια εικόνα καταγράφεται και στην Ελλάδα: Τον Οκτώβριο του 2024, 1.021.863 γυναίκες εργάζονταν με πλήρες ωράριο, έναντι 1.208.900 ανδρών – διαφορά 187.037. Αντιθέτως, στη μερική απασχόληση οι γυναίκες ήταν περισσότερες: 393.326 έναντι 292.615 ανδρών. Επιπλέον, ο μέσος μισθός των γυναικών στον ιδιωτικό τομέα είναι σημαντικά χαμηλότερος συγκριτικά με αυτό των ανδρών: οι γυναίκες βγάζουν μηνιαίως 1.232,22 ευρώ και οι άνδρες 1.431,36 ευρώ, δηλαδή διαφορά σχεδόν 200 ευρώ τον μήνα. 

«Στην Ελλάδα η έλλειψη εύκολα προσβάσιμων και οικονομικών υπηρεσιών φροντίδας παιδιών παραμένει ακλόνητο εμπόδιο για την ισότητα των φύλων. Κρατάει τις μητέρες εκτός αγοράς εργασίας ή τις περιορίζει σε μειωμένο ωράριο ή άτυπες μορφές εργασίας, ενώ εμποδίζει ταυτόχρονα την ανάληψη θέσεων ευθύνης ή την επιχειρηματική δραστηριοποίησή τους. Αυτό είναι ένα από τα εμπόδια που το WHEN βοηθά τις γυναίκες να υπερβούν, μαζί με τη μισθολογική ανισότητα, τη σεξουαλική παρενόχληση στο χώρο εργασίας, τα υψηλότερα ποσοστά ανεργίας, και τα δομικά εμπόδια στην επιχειρηματικότητα», σημειώνουν οι συνιδρύτριες του οργανισμού.

Ίσως η μεγαλύτερη απειλή που απορρέει από τη μερική ή τη διακεκομμένη απασχόληση και τους χαμηλότερους μισθούς είναι η φτώχεια των γυναικών στη συνταξιοδότηση. Οι χαμηλότερες εισφορές κατά τη διάρκεια του επαγγελματικού βίου οδηγούν τις ηλικιωμένες γυναίκες σε δυσανάλογη φτώχεια. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, το έμφυλο χάσμα στις συντάξεις ανέρχεται κατά μέσο όρο σε 29%, ενώ είναι ακόμη υψηλότερο σε χώρες όπου μεγάλο ποσοστό γυναικών εργάζεται με μερική απασχόληση.

Επίσης, οι μονογονεϊκές οικογένειες αφορούν συχνότερα τις γυναίκες. Η έλλειψη ολοήμερων σχολείων, δομών φροντίδας και δωρεάν γευμάτων έχουν ως αποτέλεσμα πολλές μητέρες μονογονεϊκών οικογενειών στη Γερμανία να μην μπορούν να εργαστούν ή να περιορίζονται σε χαμηλόμισθες θέσεις μερικής απασχόλησης, σύμφωνα με την Human Rights Watch.

Ένας ακόμη παράγοντας στη διαμόρφωση αυτής της εικόνας είναι οι άκαμπτοι έμφυλοι ρόλοι. Ο αριθμός των γυναικών που αφιερώνουν τουλάχιστον 5 ώρες κάθε μέρα στη φροντίδα των παιδιών είναι διπλάσιος από αυτόν των ανδρών. Επίσης, οι γυναίκες είναι πιο πιθανό να πηγαίνουν τα παιδιά στο σχολείο, να παίρνουν άδεια όταν τα παιδιά αρρωσταίνουν και να αναλαμβάνουν συνολικά τις περισσότερες οικογενειακές ευθύνες.

Ταυτόχρονα, επωμίζονται και τις περισσότερες καθημερινές οικιακές εργασίες, όπως το μαγείρεμα, το καθάρισμα ή το σιδέρωμα. Περίπου το 91% των γυναικών με παιδιά αφιερώνουν τουλάχιστον μία ώρα την ημέρα σε δουλειές του σπιτιού, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό των ανδρων με παιδιά ανέρχεται στο 30%. 

Οι γυναίκες στη Μάλτα, την Πορτογαλία, τη Λετονία και την Ελλάδα δυσκολεύονται ιδιαίτερα να ισορροπήσουν εργασία και οικογένεια. Αυτές οι ανισορροπίες έχουν σοβαρές επιπτώσεις όχι μόνο για τις γυναίκες, αλλά και για την ευημερία, την υγεία και την οικονομική σταθερότητα των οικογενειών.

«Για να υπάρξει ουσιαστική υποστήριξη για τις εργαζόμενες μητέρες και να περιοριστεί το φαινόμενο της “ποινής μητρότητας” στην Ελλάδα, είναι αναγκαία η καθολική πρόσβαση σε προσιτές και ποιοτικές υπηρεσίες παιδικής φροντίδας, οι ευέλικτες μορφές εργασίας χωρίς επιπτώσεις στην καριέρα και μια εργασιακή κουλτούρα που αξιολογεί τις ανάγκες φροντίδας ως κοινή κοινωνική ευθύνη», υπογραμμίζει η Πηνελόπη.

Μια πολλά υποσχόμενη λύση εμφανίστηκε πρόσφατα στην Ελλάδα. Πέρυσι, με την οικονομική υποστήριξη της Alliance for Gender Equality, στο πλαίσιο του Economic Opportunities Sub-fund, το WHEN έθεσε σε λειτουργία τον πρώτο χώρο co-working για γυναίκες, με παροχές δημιουργικής απασχόλησης για παιδιά και δωμάτιο θηλασμού. Αυτός ο χώρος επιτρέπει στις γυναίκες να εργάζονται ή να σπουδάζουν εξ αποστάσεως, ενώ τα παιδιά τους απασχολούνται δημιουργικά. 

Τέτοιοι χώροι προσφέρουν κάτι περισσότερο από πρακτική υποστήριξη στις νέες μητέρες. Μπορούν να αποτελέσουν σανίδα σωτηρίας, ιδιαίτερα όταν οι παιδικοί σταθμοί κλείνουν νωρίς, στις αργίες ή όταν η έλλειψη προσωπικού δυσχεραίνει τις συνηθισμένες υπηρεσίες φροντίδας παιδιών.

«Δημιουργήσαμε το WHEN Hub επειδή η πρόσβαση σε ασφαλείς, ευέλικτους και χωρίς αποκλεισμούς χώρους εργασίας δεν πρέπει να θεωρείται προνόμιο, αλλά δικαίωμα. Για πολύ καιρό, οι ευθύνες φροντίδας αντιμετωπίζονταν ως προσωπικό ζήτημα και όχι ως δομικό εμπόδιο για τη συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας. Η επιτόπια φροντίδα παιδιών που προσφέρουμε είναι μια φεμινιστική παρέμβαση: Αναγνωρίζει τη φροντίδα ως πραγματική εργασία και διασφαλίζει ότι καμία γυναίκα δεν θα χρειαστεί να επιλέξει ανάμεσα στη φροντίδας των παιδιών της και στη φροντίδας του εαυτού της, της εργασίας της ή της κοινότητάς της», δηλώνει η Στέλλα Κάσδαγλη, συνιδρύτρια του WHEN και Υπεύθυνη Ερευνητικών Προγραμμάτων και Στρατηγικών Συνεργασιών.

Μία ακόμη πρακτική λύση που προτείνεται από το WHEN, σε συνεργασία με άλλους έξι οργανισμούς, είναι οι εργοδότες να δίνουν στους γονείς τη δυνατότητα να φέρνουν τα παιδιά τους στο γραφείο σε περιπτώσεις έκτακτης ανάγκης, προβλέποντας τα κατάλληλα μέσα, όπως αίθουσες παιχνιδιού ή υπηρεσίες επίβλεψης και φροντίδας παιδιών.

Από το 2012, το WHEN έχει υποστηρίξει περισσότερες από 5.800 γυναίκες να αποκτήσουν οικονομική ανεξαρτησία, να αναπτύξουν νέες δεξιότητες και να κάνουν τα επαγγελματικά τους όνειρα πραγματικότητα. Έχει, επίσης, συνεργαστεί με περισσότερες από 300 εταιρείες και οργανισμούς, και έχει εκπαιδεύσει περισσότερα από 11.500 στελέχη με στόχο την καλλιέργεια μιας πιο συμπεριληπτικής και ισότιμης εργασιακής κουλτούρας. 

Σήμερα, το WHEN επεκτείνει την ομάδα δημιουργικής απασχόλησης παιδιών στο δυναμικό του, ώστε να διασφαλίσει ότι η έλλειψη υπηρεσιών φροντίδας δεν θα είναι πλέον ανυπέρβλητο εμπόδιο στην επαγγελματική ενδυνάμωση των γυναικών. Περισσότεροι χώροι όπως αυτός είναι αναγκαίοι σε όλη την Ευρώπη για να καλυφθούν οι ανάγκες των εργαζόμενων γονέων. 

«Ένα πραγματικά υποστηρικτικό οικοσύστημα για τις εργαζόμενες μητέρες βάζει τη φροντιδα στο επίκεντρο. Περιλαμβάνει οικονομικά προσιτές υπηρεσίες παιδικής φροντίδας, ευέλικτες πολιτικές εργασίας, ηγεσία που αναγνωρίζει τις ανάγκες φροντίδας των εργαζομένων ανεξαρτήτως φύλου και μια κουλτούρα που βλέπει τις μητέρες ως επαγγελματίες, όχι ως βάρος. Στο WHEN, εργαζόμαστε για να καταργήσουμε τα δομικά εμπόδια που εμποδίζουν τις γυναίκες και ειδικά τις μητέρες, να ευημερήσουν οικονομικά. Γιατί όταν οι γυναίκες έχουν οικονομική ανεξαρτησία, δεν κερδίζουν μόνο εισόδημα, αλλά και τη δυνατότητα δράσης. Και αυτή η δυνατότητα δράσης είναι θεμελιώδης για την πραγματική και σταθερή ισότητα των φύλων στον χώρο εργασίας, στο σπίτι και παντού», σημειώνει η Στέλλα.