Πρέπει πάντα να είμαι χαρούμενη;

Γράφει η Κωνσταντίνα Χατζή, Ψυχολόγος

Το γυναικείο πρότυπο παραδοσιακά συνηθίζεται να είναι συνδεδεμένο με χαρακτηριστικά όπως η τρυφερότητα, η στήριξη, η συναισθηματική ωριμότητα. Μία γυναίκα συχνά ταυτίζεται, συνειδητά ή ασυνείδητα, με θετικά συναισθήματα και συνήθως αναμένεται, από όλους, να τα πρεσβεύει. Πόσες φορές έχουμε ακούσει εκφράσεις όπως, “Οι γυναίκες δεν κάνουν/μιλούν έτσι”, “Όλο γκρινιάζεις”, “Γιατί δεν χαμογελάς;”. Το ερώτημα που εγείρεται είναι: πώς γεννήθηκε αυτή η κοινωνική προσδοκία και πόσο εύκολο είναι για μια γυναίκα να την υπομένει;

Η κοινωνική θέση της γυναίκας στο παρελθόν επέβαλε πολύ συχνά να συμπεριφέρεται με έναν ορισμένο τρόπο, όπου “δεν είχε φωνή”, ούτε πολλά δικαιώματα και όφειλε να είναι ήρεμη, συγκαταβατική και κυρίως αψεγάδιαστη προκειμένου να επιδεικνύει κοινωνική συμμόρφωση και να συντηρείται η πατριαρχική δομή. Απελευθερώθηκε πραγματικά η γυναικεία υπόσταση από όλα τα στεγανά, παρά τις τόσες μάχες; Η απάντηση στο ερώτημα δεν είναι σαφής. Αν κοιτάξουμε πιο προσεκτικά, θα παρατηρήσουμε ότι ξέρουμε πολλές γυναίκες που αντιμετωπίζουν ακόμα την πίεση της τελειότητας, το φόβο να μη δείξουν αδυναμία και υποτιμηθούν για τα συναισθήματά τους, αλλά και μία εσωτερική υποχρέωση να διατηρήσουν την άρτια εικόνα που έχει χτιστεί γύρω από το όνομα τους. Έτσι, όταν προκύψει μια απαιτητική συναισθηματικά στιγμή, αναδύεται η ανησυχία ότι μπορεί να ακούσουν πως είναι υπερβολικές, ευαίσθητες ή πως μεγαλοποιούν την κατάσταση, ενώ γνωρίζουν πως πάντα υπάρχει ο κίνδυνος να ακυρωθεί το βίωμα τους. Το αποτέλεσμα, δυστυχώς, είναι να σωπαίνουν, γιατί αισθάνονται ότι δεν υπάρχουν ειλικρινείς ακροατές ή θέλουν να προστατευθούν από την κριτική και την ματαίωση, καταλήγοντας να υιοθετούν το προσωπείο της χαρούμενης και ευχάριστης – αυτό δηλαδή που αναμένει από εκείνες ο περίγυρος.

Στη σύγχρονη εποχή τίθεται το ερώτημα: κατά πόσο η εικόνα της διαρκώς χαρούμενης γυναίκας ενισχύεται από τα social media; Αφορμή για προβληματισμό αποτελούν τόσο οι διαφημίσεις όσο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης που αναπαράγουν τον τρόπο που πρέπει να παρουσιάζονται οι γυναίκες και υπερτονίζουν την ανάγκη να έχουν ένα ευχάριστο και αρεστό προφίλ (Park et al., 2023). Με αυτόν τον τρόπο ενδέχεται σταδιακά να καλλιεργούν ένα αίσθημα ενοχής στο κοινό που δεν ακολουθεί αυτή τη γραμμή, δημιουργώντας την εντύπωση ότι “κάτι κάνουν λάθος”. Τις σκέψεις αυτές ενισχύει η διαπίστωση ότι οι γυναίκες εμφανίζονται πολύ πιο συχνά στις διαφημίσεις σε σχέση με τους άνδρες και συνήθως είναι χαμογελαστές. Οι ανδρικές φιγούρες παρουσιάζονται με πιο αυστηρές εκφράσεις και συνήθως με σοβαρά και επαγγελματικά προφίλ (Jofre & Cole, 2024). Επιπλέον, σε πολλές περιπτώσεις, εντοπίζεται πως οι γυναίκες τοποθετούνται σε εργασιακούς ρόλους όπου αναμένεται από αυτές μια ευδιάθετη, υποστηρικτική και φροντιστική στάση στην αντιμετώπιση διαφόρων συνθηκών – κάτι που δεν αναζητείται από τους άνδρες. Μέσα από τις παρατηρήσεις που αναφέρθηκαν επιβεβαιώνεται ο διαφορετικός τρόπος που παρουσιάζονται τα έμφυλα πρότυπα, ενώ φαίνεται ότι αναπαράγονται οι παραδοσιακές πεποιθήσεις σχετικά με τη φιλική-χαρούμενη εικόνα της γυναίκας και την πιο ισχυρή του άντρα (Jofre & Cole, 2024).

Η επίμονη προβολή της “χαρούμενης” γυναικείας εικόνας δεν αφορά μόνο τη συντήρηση των έμφυλων διαφορών, αλλά συνδέεται με μια βαθύτερη κουλτούρα που τείνει να αποφεύγει την επικοινωνία όλων των δυσκολιών. Η τάση αυτή που διαμορφώνεται ανοίγει το διάλογο για τον όρο της τοξικής θετικότητας που θα μπορούσε να προσεγγίσει τη συνεχή προσδοκία για θετικά συναισθήματα. Η έννοια αυτή, που χρησιμοποιείται περισσότερο τα τελευταία χρόνια, περιγράφει την υπερβολική έμφαση στη θετική σκέψη και στη θετικά προσκείμενη διαχείριση όλων των εμπειριών. Θα ήταν σίγουρα μια κατάσταση πολύ ιδανική εάν δεν περιελάμβανε ταυτόχρονα την καταπίεση και αποφυγή των αρνητικών συναισθημάτων, καθώς και την άρνηση έκφρασης όποιας πιθανής ψυχικής δυσκολίας (Villines, 2021)!

Η έννοια της τοξικής θετικότητας, όμως, δεν βιώνεται με τον ίδιο τρόπο από τα δύο φύλα. Τι εννοούμε όμως με αυτό; Οι γυναίκες, συμφωνα με τη βιβλιογραφία, φαίνεται να επηρεάζονται περισσότερο σε αντίθεση με τους άνδρες, καθώς είναι αναγκασμένες να δείχνουν συνεχώς χαρούμενες, ενώ συχνά μπορεί να αισθάνονται ότι η όποια δυσαρέσκειά τους δεν “επιτρέπεται” να εκφραστεί. Μοιάζει επομένως να νιώθουν άμεσα την πίεση της θετικότητας, ανεξάρτητα από την προσωπική κατάσταση που βρίσκονται, δημιουργώντας σοβαρές συνέπειες στη ψυχική τους υγεία (Ozyigit, 2025). Συμπερασματικά, η εικόνα της χαρούμενης, θετικής, πρόσχαρης γυναίκας αποτελεί για την ίδια ένα φορτίο και όχι απλώς μια κοινωνική απαίτηση. Μπορεί αυτή η εξαναγκαστική χαρά κάποιες φορές να υποθάλπει ένα φόβο, μια ανησυχία, ένα δίλημμα.

Για τον απεγκλωβισμό από την τοξική θετικότητα και από τις απαιτήσεις που θέτουν οι άλλοι για το πώς “πρέπει” να είμαστε, θα ήταν σημαντικό πρώτα να αναγνωρίσουμε το ίδιο το φαινόμενο, όπως και το γεγονός ότι το κόστος της καταπίεσης των συναισθημάτων είναι μεγαλύτερο από το να γίνουμε μια μέρα δυσάρεστες στη δουλειά μας. Παράλληλα, θα βοηθούσε να οριοθετούμε το περιβάλλον μας, κάνοντας ξεκάθαρες τις συναισθηματικές μας ανάγκες, αλλά κυρίως να αντιληφθούμε ότι είναι βασική προτεραιότητα να υπάρχουμε με βάση τις επιθυμίες που έχουμε εμείς οι ίδιες!

Χρειάζεται συλλογική προσπάθεια ώστε να αποδεσμευτούμε από τις μέχρι τώρα προσδοκίες της κοινωνίας, να υποστηρίξουμε τη σημασία της αυθεντικότητας μας και της προσωπικής μας ελευθερίας. Η έκφραση των συναισθημάτων μπορεί να λειτουργήσει με έναν τρόπο ενωτικό και απόλυτα ουσιαστικό για τη ψυχική ηρεμία κάθε ατόμου.

Βιβλιογραφικές αναφορές

• Jofre, A., & Cole, J. (2024). A Cultural Analytic Study of Facial Imagery in Time Magazine, 1923–2014. Digital Studies/Le champ numérique, 14(1).
• Ozyigit, P. R. (2025, May 5). Why forced positivity at work does more harm than good.
  She.Work. https://she.work/why-forced-positivity-at-work-does-more-harm-than-good 
• Park, K., Ging, D., Murphy, S. & McGrath, C. (2023) The impact of the use of social media on women and girls. Policy Department for Citizens’ Rights and Constitutional Affairs Directorate-General for Internal Policies. European Parliament. Available at: https:// www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2023/743341/IPOL_STU(2023)743341_EN.pdf
• Villines, Z. (2021, March 31). Toxic positivity: Definition, risks, how to avoid, and more.
• Medical News Today. https://www.medicalnewstoday.com/articles/toxic-positivity