Ποιες είναι οι προϋποθέσεις για μια ουσιαστικά συμπεριληπτική λογοτεχνία;

Ποιες είναι οι προϋποθέσεις για μια ουσιαστικά συμπεριληπτική λογοτεχνία;

Με αφορμή το κλείσιμο του προγράμματος “Ένα δικό τους δωμάτιο”, που υλοποιήσαμε ως WHEN με τη στήριξη των Estee Lauder Emerging Leaders Fund και Vital Voices, για την ενδυνάμωση νέων και υποεκπροσωπούμενων γυναικών συγγραφέων, θέλουμε να μοιραστούμε μαζί σας, ως εκπροσώπους και ενίοτε φορείς λήψης αποφάσεων στον λογοτεχνικό, εκδοτικό και ευρύτερο χώρο του πολιτισμού στην Ελλάδα, τρία συμπεράσματα που αναδύθηκαν με μεγάλη σαφήνεια μέσα από τη διαδρομή αυτή. 

Στο πλαίσιο του προγράμματος, που είχε ως στόχο να συνδυάσει την επιμόρφωση με τη σύνδεση και την έμπρακτη υποστήριξη, υλοποιήθηκαν μια σειρά masterclasses, δημιουργήθηκε μια κοινότητα 20+ δημιουργών που εξακολουθεί να συναντιέται, να γράφει, να διαβάζει και να σκέφτεται μαζί, σε μηνιαία βάση, διοργανώθηκε ένα σύντομο residency με τη Γαλλίδα Λουσί Ρικό, και ολοκληρώθηκε μια ψηφιακή έκδοση τριάντα -αδημοσίευτων ως τώρα- κειμένων που μπορείτε να διαβάσετε και να κατεβάσετε από το site του WHEN. 

Πέρα από αυτά όμως, το “Ένα δικό τους δωμάτιο” μας άφησε και μια αδιαμφισβήτητη διαπίστωση: ότι για να μην παραμείνουν πολλές γυναικείες φωνές σιωπηλές στο ελληνικό λογοτεχνικό τοπίο, χρειάζονται ορατότητα, μία ή περισσότερες κοινότητες και φροντίδα – όχι στα λόγια, αλλά στην πράξη, ως υποδομές.

Αυτό το σημείωμα, λοιπόν, απευθύνεται σε όσους και όσες έχετε τη δυνατότητα να επηρεάσετε αυτές τις υποδομές: στην Πολιτεία, στα στελέχη του χώρου των εκδόσεων, στα εκπαιδευτικά ιδρύματα και σε άλλους, πολλούς ακόμα θεσμούς του Πολιτισμού στην Ελλάδα.

Η ορατότητα νέων γυναικείων φωνών δεν είναι θέμα ποσόστωσης, είναι θέμα πολιτισμικής ποικιλομορφίας

Η συγγραφή στην Ελλάδα δεν αποτελεί, στις περισσότερες περιπτώσεις, μια βιώσιμη επιλογή βιοπορισμού. Όταν σε αυτή τη δομική δυσκολία προστίθενται η ηλικία, η εθνικότητα, ο σεξουαλικός προσανατολισμός, η αναπηρία ή το κοινωνικο-οικονομικό υπόβαθρο, το αποτέλεσμα είναι ένα λογοτεχνικό οικοσύστημα από το οποίο απουσιάζουν συστηματικά συγκεκριμένες οπτικές. Και αυτές δεν λείπουν επειδή δεν υπάρχουν δημιουργοί που να τις εκπροσωπούν και που να μπορούν να τις φέρουν στο τραπέζι με τρόπο πειστικό, ακόμα και γοητευτικό. Λείπουν επειδή δεν δίνεται στις ίδιες πρόσβαση σε εκπαίδευση, σε δίκτυα, σε εκδοτικές ευκαιρίες, ή απλώς σε έναν χώρο όπου να μπορούν να γράψουν απερίσπαστες.

Όταν ανοίξαμε την πρόσκληση συμμετοχής για το “Ένα δικό τους δωμάτιο”, λάβαμε δεκάδες αιτήσεις από γυναίκες που δεν είχαν τολμήσει ποτέ να αυτοχαρακτηριστούν ως συγγραφείς. Τα τριάντα κείμενα που τελικά συγκροτούν την ψηφιακή έκδοση του προγράμματος καλύπτουν τα πεδία της ποίησης, της πεζογραφίας, του θεάτρου, της υβριδική γραφής. Μπορεί να μην είναι όλα άρτια λογοτεχνικά, καινοτόμα ή έτοιμα για έκδοση, όμως πραγματεύονται με αυθεντικότητα και ωμή ειλικρίνεια κομμάτια της γυναικείας εμπειρίας όπως την έμφυλη βία, την αόρατη εργασία της φροντίδας, τη μετανάστευση, τη μητρότητα και την επιλογή της μη-μητρότητας, την ψυχική υγεία, τη γυναικεία αλληλεγγύη και τη συστηματική απουσία της, την πατριαρχική κληρονομιά μέσα στο ίδιο μας το σπίτι. Αυτή η θεματολογική και αισθητική ποικιλία, που σε άλλα πολιτιστικά οικοσυστήματα ίσως να θεωρούνταν δεδομένη, αποτελεί στην Ελλάδα του 2026 μια ακόμη εξαίρεση. Η αναγνώριση αυτών των φωνών δεν αποτελεί παραχώρηση ούτε μόδα, αλλά προϋπόθεση για να συνεχίσουμε να εμπλουτίζουμε την ίδια μας τη λογοτεχνία.

Τι ζητάμε για να γίνει αυτό επαναλαμβανόμενα και συστηματικά; Στοχευμένη χρηματοδότηση από την Πολιτεία και τους εκδοτικούς θεσμούς για προγράμματα που αναγνωρίζουν, υποστηρίζουν και εκδίδουν νέες γυναικείες φωνές από υποεκπροσωπούμενες κοινότητες. Επίσης, τη συστηματική συμμετοχή και παρουσία τέτοιων δημιουργών σε φεστιβάλ, ανθολογίες και ανοιχτούς διαγωνισμούς ή καλέσματα υποβολών.

Η σύνδεση δεν είναι πολυτέλεια, είναι αντίδοτο στη στασιμότητα και την απογοήτευση

Η συγγραφική πορεία είναι μοναχική σε δύο διαφορετικά επίπεδα. Στο ένα, της ίδιας της πράξης της γραφής, αυτή η μοναχικότητα έχει αξία. Στο άλλο, εκείνο της πρόσβασης σε δίκτυα, σε mentoring, σε ευκαιρίες, η μοναχικότητα γίνεται αποκλεισμός. Σε ένα πεδίο όπου οι θέσεις είναι λίγες και ο ανταγωνισμός έντονος, η εσωτερικευμένη πεποίθηση ότι “δεν χωράμε όλες” αναπαράγει αποκλεισμούς που οι περισσότερες γυναίκες έχουν ήδη βιώσει σε άλλες πτυχές της εξωτερικής, καθημερινής τους πραγματικότητας. 

“Σήμερα με πόνεσε πολύ αυτή η έλλειψη αλληλεγγύης” γράφει στο κείμενό της, που δημοσιεύεται στην ψηφιακή μας έκδοση η Ντόρα Τσέπα, μία από τις συμμετέχουσες του προγράμματος.

Αυτό που βιώσαμε, ως ομάδα σύλληψης, σχεδιασμού, υλοποίησης αλλά και πλαισίωσης του προγράμματος, σε όλη διάρκειά του, είναι ότι η κοινότητα δεν είναι απλώς ένα ευπρόσδεκτο συν. Είναι η υποδομή που μας κρατά από το να τα παρατήσουμε, είναι το χέρι που στηρίζει μια -ανώνυμη ακόμα- δημιουργό, για να μην σταματήσει να γράφει χωρίς κανείς να το πάρει χαμπάρι. Είναι ο χώρος όπου μια γυναίκα ακούει για πρώτη φορά τον εαυτό της να αποκαλείται “συγγραφέας”. Είναι η ομάδα που της δείχνει ότι αυτό που θεωρούσε ως προσωπική αδυναμία ή αποτυχία της είναι, στην πραγματικότητα, ένα συστημικό εμπόδιο. Είναι η αμοιβαία υποστήριξη που μετατρέπει τη γραφή από ατομική προσπάθεια σε συλλογικό κατόρθωμα.

Τι ζητάμε για να γίνει αυτή η υποδομή διαθέσιμη σε όσες την χρειάζονται; Στήριξη (από την Πολιτεία, από εκδοτικούς οίκους, από πολιτιστικά ιδρύματα) δομών που λειτουργούν ως κοινότητες πρακτικής για νέες δημιουργούς (συγγραφικά εργαστήρια, προγράμματα mentoring από καθιερωμένες συγγραφείς, residencies με στόχευση σε ομάδες και όχι μόνο σε ατομικές υποτροφίες).

Η φροντίδα αποτελεί υποδομή ανάπτυξης και δημιουργίας

Όπως αναγνωρίζετε ήδη όλες όσες έχετε προσπαθήσει να γράψετε μέσα σε ένα πλέγμα σκέψεων, υποχρεώσεων, απαιτήσεων και καλεσμάτων φροντίδας, δεν αρκεί κανείς να πει σε μια γυναίκα: “γράψε”. Χρειάζεται να δημιουργηθεί ο χρόνος και ο χώρος για να γράψει. Για τις περισσότερες γυναίκες, ο χρόνος αυτός κατακερματίζεται από την άμισθη εργασία της φροντίδας των παιδιών, των ηλικιωμένων, του νοικοκυριού, του συντρόφου. Όταν δεν υπάρχει υποδομή που να αναλαμβάνει μέρος αυτού του φορτίου, η συγγραφή γίνεται προνόμιο εκείνων που μπορούν να αγοράσουν χρόνο.

Στο WHEN Hub σχεδιάσαμε από την αρχή έναν χώρο που συνδυάζει τη δυνατότητα co-working με δωρεάν δημιουργική απασχόληση παιδιών. Δεν είχαμε κατά νου μια υπηρεσία που να προσφέρει απλώς “ευκολία”. Θέλαμε να πειραματιστούμε με ένα είδος κοινωνικής καινοτομίας που αποδεικνύει έμπρακτα ότι η δημιουργική και επαγγελματική παρουσία των γυναικών στον δημόσιο χώρο προϋποθέτει συλλογική ανάληψη της φροντίδας. Στο πρόγραμμα “Ένα δικό τους δωμάτιο”, αυτή η υποδομή δεν είχε ρόλο διακοσμητικό: ήταν ο λόγος και ο τρόπος που πολλές από τις συμμετέχουσες κατάφεραν να παρακολουθήσουν τα masterclasses, να δουλέψουν τα κείμενά τους, να συνομιλήσουν με την κοινότητά τους.

Όπως γράφει η Μαρία Κοτρούτσου στο κείμενό της “Το μητρικό μου”: “Στον δικό μου τόπο, τα σπίτια μαθαίνουν να θυμούνται αλλιώς. Να κρατούν φωνές, σώματα, αγκαλιές· να μεταβιβάζουν όχι εξουσία αλλά φροντίδα.”

Τι ζητάμε για να μπορέσουμε να συνεχίσουμε να το κάνουμε, για περισσότερες γυναίκες δημιουργούς; Αναγνώριση από την Πολιτεία της παιδικής φροντίδας ως αναγκαίου όρου για την έμφυλη ισότητα. Προτείνουμε την πιλοτική ένταξη μοντέλων όπως το WHEN Hub σε δημόσιες πολιτιστικές υποδομές και δέσμευση εκδοτικών οίκων και πολιτιστικών φορέων να ενσωματώσουν διευκολύνσεις φροντίδας στις δικές τους δράσεις (residencies, σεμινάρια, masterclasses). Το WHEN Hub είναι ένα παράδειγμα που μπορεί και πρέπει να αναπαραχθεί, να χρηματοδοτηθεί συστηματικά, να ενσωματωθεί σε δημόσια κτίρια, σε πολιτιστικά κέντρα, σε εκδοτικά γραφεία.

Το “Ένα δικό τους δωμάτιο” ξεκίνησε ως ένα πρόγραμμα ενδυνάμωσης συγγραφέων. Καταλήγει να είναι, ταυτόχρονα, και μια διαπίστωση: ότι η ορατότητα των γυναικείων φωνών στη λογοτεχνία δεν θα έρθει από μόνη της, ούτε μέσα (μόνο) από τις καλές μας προθέσεις. Θα προκύψει από συγκεκριμένες, χρηματοδοτούμενες, βιώσιμες υποδομές -δομές εκπαίδευσης, σύνδεσης και φροντίδας.

Από την πλευρά μας, ως WHEN, δεσμευόμαστε να συνεχίσουμε την προσπάθεια να εξασφαλίζουμε πόρους για να διερευνούμε τις αιτίες και να προτείνουμε λύσεις. Και από τη θέση αυτή και την επιμονή μας, σας καλούμε σε συνεργασία. Είμαστε στη διάθεσή σας για να συζητήσουμε συγκεκριμένα πιθανά επόμενα βήματα, από τη συν-χρηματοδότηση επόμενου κύκλου του προγράμματος, μέχρι την ενσωμάτωση στοιχείων του μοντέλου αυτού, που είδαμε ότι λειτουργεί, σε δικές σας πρωτοβουλίες.