Η γενιά που έρχεται: Στάσεις και απόψεις της νεολαίας, υπό το πρίσμα του φύλου

Γράφει η Ζωή Παπαδοπούλου, Δικηγόρος – Διαπιστευμένη Διαμεσολαβήτρια

Η γενιά που έρχεται: Στάσεις και απόψεις της νεολαίας, υπό το πρίσμα του φύλου

Εργασία και απασχόληση. Εκπαίδευση και χρήση μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Οικογένεια και μελλοντικά σχέδια. Αξίες και αντιλήψεις. Πολιτικές στάσεις και μορφές συμμετοχής. Οι νέοι και οι νέες στην Ελλάδα απαντούν, οι ειδικοί καταγράφουν. Όχι μόνο τις συγκλίσεις αλλά και τις αποκλίσεις, τα ενθαρρυντικά και τα ανησυχητικά, τα αναμενόμενα αλλά και τα οξύμωρα. Μελετώντας το κείμενο-ανάλυση της Μελέτης Νεολαίας που διεξήγαγε το Friedrich Ebert Stiftung για την Ελλάδα το 2024, γίνεται φανερό ότι για διαχρονικά ζητήματα όπως το επίπεδο εκπαίδευσης στη χώρα, οι υποδομές, η εργασία και η συνακόλουθη κινητικότητα προς το εξωτερικό, ο θεσμός της οικογένειας και η πολιτική συμμετοχή, αναδεικνύεται πλέον μια νέα διάσταση αρκετά διαφορετική από εκείνη που είχαμε συνηθίσει τα προηγούμενα χρόνια. 

Εν μέσω κλιματικής κρίσης, ψηφιακού μετασχηματισμού, κοινωνικών ανισοτήτων και αποδόμησης τόσο του πολιτικού συστήματος όσο και των ίδιων των δημοκρατικών αξιών, τί είναι εκείνο που ελκύει/ενθουσιάζει και τί αντίθετα απωθεί/φοβίζει τους νέους και τις νέες σήμερα;  Ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα νέων, ηλικίας 14 έως 29 ετών, ρίχνει φως σε αυτά τα ερωτήματα, παρακινώντας μας να παρατηρήσουμε λίγο καλύτερα τις λεπτομέρειες: τις διαφοροποιήσεις στις σκέψεις, στις αντιλήψεις και στις συνήθειες ζωής ανάμεσα σε νέες γυναίκες και νέους άνδρες.

Σε γενικές γραμμές

Χωρίς καμία διαφοροποίηση που να σχετίζεται με το φύλο, οι νέοι και οι νέες σήμερα εκφράζουν στη συντριπτική τους πλειοψηφία -κοινά και αδιαίρετα- τη δυσαρέσκειά τους απέναντι στα πολιτικά κόμματα και στους θεσμούς που παραδοσιακά θεωρούνται πολιτικοποιημένοι/κομματικοποιημένοι και ως εκ τούτου διχαστικοί (λ.χ. κυβερνήσεις, εθνικά και μη κοινοβούλια, κ.ο.κ.), ενώ παράλληλα αισθάνονται ότι δεν εκπροσωπούνται επαρκώς. Θα ήθελαν να ακούγεται περισσότερο η φωνή τους; Φυσικά και ναι!

Στις απαντήσεις νέων γυναικών και ανδρών, εντοπίζεται το εξής «παράδοξο»: Οι γυναίκες εμφανίζονται σταθερά πιο ευαισθητοποιημένες σε ζητήματα που αφορούν κοινωνικές ανισότητες και θεμελιώδη συνταγματικά κατοχυρωμένα ανθρώπινα δικαιώματα. Εκφράζουν παράλληλα μεγαλύτερη ανησυχία για όσα καθημερινά επιδεινώνονται συνεχώς γύρω μας: κλιματική κρίση, ενδοοικογενειακή βία, ασταθές περιβάλλον. Την ίδια στιγμή, οι άνδρες προσκολλώνται στη διατήρηση του κοινωνικού τους status, ενώ αυτοπροσδιορίζονται ως πιο προοδευτικοί σε σύγκριση με τις προηγούμενες γενιές. Εμμένουν μάλιστα στην άποψη ότι οι γυναίκες και οι νέοι γενικότερα σήμερα κρίνονται ως οι «προνομιούχοι» της σημερινής κοινωνίας. 

Δεν τίθεται αμφιβολία ότι οι άντρες έχουν εξελιχθεί σε σχέση με το παρελθόν, λειτουργώντας πιο υποστηρικτικά απέναντι στις γυναίκες σήμερα, δηλώνοντας παράλληλα ότι αποδέχονται πλήρως την παρουσία τους στον παραδοσιακά συγκρουσιακό και ανταγωνιστικό χώρο της αγοράς εργασίας. Προσθέτουν, όμως, πως «ό,τι ήταν να πετύχουν οι γυναίκες, το πέτυχαν», αντίληψη  που φαίνεται να μη συμμερίζονται οι ίδιες οι γυναίκες. Αναδύεται άραγε μια νέα, πιο μοντέρνα εκδοχή σεξισμού;

Νέες, νέοι και πολιτική

Παρά την ιδιαίτερη ευαισθησία τους σε κοινωνικά ζητήματα, οι γυναίκες παρουσιάζουν μειωμένη επιθυμία για συμμετοχή στον πολιτικό στίβο – έναν χώρο που θα μπορούσαν να αναδείξουν και να υπερασπιστούν όλες τις ανησυχίες τους. Το ανεξήγητο (;) γιατί, παραμένει υπό διερεύνηση. Αντίθετα, οι άνδρες εκδηλώνουν σαφώς μεγαλύτερο ενδιαφέρον για συμμετοχή στην πολιτική ζωή, ενώ παράλληλα θεωρούν τους εαυτούς τους περισσότερο καταρτισμένους -όχι μόνο σε θέματα πολιτικής ζωής αλλά και πολιτικής ιστορίας συνολικά- αξιολογώντας τις γνώσεις τους ως καλύτερες από εκείνες των γυναικών (Μ.Ο. 3,29 για τους άνδρες και 3,04 για τις γυναίκες).  Το ίδιο ισχύει και στην ηλικιακή διαφοροποίηση: στις μεγαλύτερες ηλικίες των 25-29 ετών, οι νέοι δηλώνουν ότι γνωρίζουν περισσότερα (Μ.Ο. 3,27) σε σύγκριση με την ηλικιακή ομάδα των 19-24 ετών (Μ.Ο. 3,18) και 14-18 ετών (Μ.Ο. 3,04). Εντούτοις, αυτή η εκτίμηση δεν ανταποκρίνεται πλήρως στην πραγματικότητα.

Αξίζει να υπογραμμισθεί η λέξη «δηλώνουν» που χρησιμοποιείται στο κείμενο–ανάλυση της Μελέτης Νεολαίας, από όπου αντλούνται και τα παραπάνω ευρήματα/συμπεράσματα και στατιστικά. Οι άνδρες, με τη δήλωσή τους αυτή, φαίνεται να υιοθετούν μια στάση που φανερώνει αυτοπεποίθηση -σαν να γνωρίζουν και να μπορούν καλύτερα. Αντίθετα, οι ίδιες οι γυναίκες εμφανίζονται πιο συγκρατημένες στις δηλώσεις τους, κρύβοντας πίσω από τη μετριοφροσύνη τους μια ενδεχομένως συρρικνωμένη αυτοπεποίθηση, που τις κρατά μακριά από το κέντρο των εξελίξεων. 

Με εξαίρεση πάντως την πραγματικά μειωμένη συμμετοχή των γυναικών σε πολιτικές δραστηριότητες μέσω διαδικτύου ή κοινωνικών δικτύων, όπου οι άνδρες φαίνεται να έχουν εντονότερη παρουσία (γεγονός που εγείρει ερωτήματα σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο κατασκευάζονται οι διαδικτυακές κοινότητες και δομούνται οι αρσενικές ταυτότητες στο διαδίκτυο)  δεν καταγράφεται στατιστική διαφορά στον τρόπο με τον οποίο οι νέες γυναίκες και οι νέοι άνδρες συμμετέχουν στην πολιτική. Αυτό θα μπορούσε να αποτελέσει ένα καλό έναυσμα για τις γυναίκες, ώστε στο εξής να δηλώνουν πιο έτοιμες να συμμετέχουν ενεργά στην πολιτική ζωή, διεκδικώντας φωνή για όλα όσα τις ανησυχούν και τις φοβίζουν. Με άλλα λόγια, να δηλώνουν εφεξής πιο κατάλληλες για τέτοιου είδους εγχειρήματα, απ’ όσο έχουν «πειστεί» ότι είναι ή δεν είναι.

Τί γίνεται με την εκπαίδευση; 

47,6% των ερωτηθέντων δεν είναι καθόλου ικανοποιημένοι/ες ή είναι κυρίως δυσαρεστημένοι/ες. Κοινωνικό και οικονομικό υπόβαθρο για άλλη μια φορά συμβαδίζουν και συνδιαμορφώνουν τα χαμηλά επίπεδα ικανοποίησης όσον αφορά στην εκπαίδευση. Σε παρόμοια ποσοστά κινείται και η δυσαρέσκεια αναφορικά με την ποιότητα δημοσίων υπηρεσιών αλλά και πρόσβασης σε δημόσια αγαθά (λ.χ. παιδεία, υγεία κ.ο.κ.).

Χρήση μέσων κοινωνικής δικτύωσης

Η παρουσία των νέων γυναικών στα social media συνεχίζει δυναμικά και υπερτερεί έναντι εκείνης των νέων ανδρών (Μ.Ο. 36,8% έναντι 26,5% αντίστοιχα). Το μήνυμα πίσω από αυτό το γεγονός πρέπει να διαβαστεί: Δεδομένου ότι η ενασχόληση με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ενδέχεται να συνδέεται με χαμηλή αυτοεκτίμηση ή άλλα προβλήματα ψυχικής υγείας, καθώς και με ζητήματα σωματικής εικόνας ή με μορφές διαδικτυακής παρενόχλησης -επισημάνσεις υπερ των οποίων συνηγορούν άλλωστε και οι ειδικοί ψυχικής υγείας-, μπορεί εύλογα να σκεφτεί κανείς ότι η συστηματική χρήση από τις νεαρές γυναίκες τις καθιστά ακόμα πιο ευάλωτες, οδηγώντας τες σε έναν φαύλο κύκλο αποδυνάμωσης. 

Για να το πούμε διαφορετικά, η έλλειψη αυτοεκτίμησης και η μοιραία αναζήτηση επιβεβαίωσης στο βλέμμα των άλλων, ωθούν τις νέες γυναίκες στη χρήση ενός μέσου/τρόπου που στην πραγματικότητα δεν επιφέρει το επιθυμητό αποτέλεσμα, αυτό δηλαδή της ψυχικής και συναισθηματικής ενίσχυσης, παρά τις οδηγεί περισσότερο σε έναν αέναο κύκλο έκθεσης και ευθραυστότητας. 

Αξίες, τεκνοποίηση και αυτοδιάθεση

Την ίδια στιγμή, ένα άλλο στατιστικό φωτίζει περαιτέρω τις αντιλήψεις νέων ανδρών και γυναικών σήμερα. Αξίες όπως η ανεξαρτησία, η αυτοδυναμία και η ανάληψη ευθύνης, φαίνεται να βρίσκονται ψηλά στην ιεραρχία των προτεραιοτήτων, ανδρών και γυναικών. Η επιτυχής σταδιοδρομία, η λήψη ακαδημαϊκού τίτλου καθώς και η απόκτηση παιδιών εξακολουθούν να παίζουν σημαντικό ρόλο, με την επιθυμία για γάμο να έχει ατονήσει. 

Οι διαφορές όμως μεταξύ των δύο φύλων στο ζήτημα απόκτησης παιδιών, ίσως και να αιφνιδιάσουν. Οι νέοι άνδρες εκδηλώνουν συχνότερα από τις γυναίκες την επιθυμία για μελλοντική οικογένεια (Μ.Ο. 3,72 για τους άνδρες, Μ.Ο. 3,52 για τις γυναίκες). Αυτό μπορεί να υποδηλώνει ότι οι νεαρές γυναίκες, σε ένα περιβάλλον που δεν εμπνέει εφησυχασμό, προτεραιοποιούν -ακόμα και ασυνείδητα- την αξία και την ανάγκη αυτο-ενίσχυσης, εστιάζοντας περισσότερο στην προσωπική εξέλιξη και επαγγελματική ενδυνάμωση που θα τους χαρίσει αυτονομία, παρά στην εκπλήρωση ενός ακόμα κοινωνικού στερεότυπου.

Περαιτέρω, οι γυναίκες φαίνεται να υποστηρίζουν -περισσότερο από τους άνδρες- συμπεριφορές που σχετίζονται με την αυτοδιάθεση εν γένει (ενδεικτικά ζητήματα που αφορούν σε άμβλωση, ομοφυλοφιλία κτλ.) ενώ οι άνδρες τείνουν να έλκονται περισσότερο από απόψεις και στάσεις που ενδυναμώνουν την κοινωνική τους θέση, θεωρώντας για παράδειγμα ότι είναι «καλύτεροι πολιτικοί ηγέτες από τις γυναίκες» ή υιοθετώντας συχνά εθνοκεντρικές απόψεις.

Ανεργία, κλιματική κρίση και ανισότητες

Γενικότερη ανησυχία τόσο σε γυναίκες όσο και σε άνδρες, προκαλεί το ζήτημα της ανεργίας στην Ελλάδα, ενώ το φαινόμενο της κλιματικής κρίσης έρχεται δεύτερο στη λίστα, προβληματίζοντας περισσότερο τις γυναίκες από τους άνδρες (Μ.Ο. 57% έναντι 43,3% αντίστοιχα) καθώς το θεωρούν ως ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα της επόμενης δεκαετίας. 

Οι νεαρές γυναίκες ανησυχούν, επίσης, περισσότερο από τους άνδρες για τη διαφθορά και τις ανισότητες. Πράγματι,  η έρευνα καταγράφει ότι οι νέες γυναίκες υποστηρίζουν εντονότερα από τους άνδρες την κοινωνική ισότητα, συμπεριλαμβανομένης και της εισοδηματικής -που μάλλον την προϋποθέτει- ούσες περισσότερο ενεργές ως προς δράσεις που στοχεύουν σε αυτήν.

Φόβοι και ανησυχίες

Από τις 14 σχετικές ερωτήσεις που τέθηκαν στα συμμετέχοντα άτομα, διαφαίνεται πως οι γυναίκες τείνουν να εκφράζουν ανησυχίες συχνότερα από τους άνδρες. Ως εκ τούτου, και συγκεκριμένα στο κομμάτι της βίας, οι γυναίκες θεωρούν τους εαυτούς τους ευάλωτους στην ενδοοικογενειακή βία σχεδόν σε διπλάσιο ποσοστό (33,3% έναντι 17,8%). Η διαφορά αυτή μεγαλώνει στο ενδεχόμενο σεξουαλικής βίας (53,7% για τις γυναίκες και 23,3% για τους άνδρες), ενώ μικραίνει στη σωματική βία (51,5% και 30,7% αντίστοιχα).

Ισότητα των φύλων

Ποικίλες αντιφεμινιστικές συμπεριφορές, νέες και πιο μοντέρνες μορφές σεξισμού όπως η άρνηση ότι οι γυναίκες εξακολουθούν να υφίστανται διακρίσεις ή η αντίληψη περί «υπερβολικής αντίδρασης», προβληματίζουν τις ευρωπαϊκές κοινωνίες.  Στον δείκτη ισότητας των φύλων του EIGE, η Ελλάδα έχει μια από τις χαμηλότερες βαθμολογίες, ενώ στοιχεία από την Παγκόσμια Έρευνα Αξιών αποκαλύπτουν ότι τμήματα του πληθυσμού υιοθετούν, ακόμα και σήμερα, αρκετά στερεοτυπικές στάσεις όσον αφορά τους έμφυλους ρόλους. Όταν οι νέοι/ες κλήθηκαν να απαντήσουν σε μια σειρά ερωτήσεων που αποσκοπούσαν στη μέτρηση των παραδοσιακών και σύγχρονων σεξιστικών στάσεων, τα αποτελέσματα ήταν ανάμεικτα: Τα περισσότερα άτομα δείχνουν να έχουν αποδεχτεί τη θέση των γυναικών στο εργατικό δυναμικό, με περίπου 7 στα 10 να νιώθουν εξίσου άνετα με μια γυναίκα ή έναν άνδρα ως προϊστάμενο.

Ωστόσο, ενώ το 58,7% των νεαρών γυναικών δηλώνει πως μπορεί να κατανοήσει την οργή των γυναικείων κινημάτων στην Ελλάδα, το αντίστοιχο ποσοστό για τους νεαρούς άνδρες είναι μόλις 32,2%. Αντίστοιχα, το 47,4% των ανδρών που απάντησαν στην έρευνα θεωρεί πως η κοινωνία έχει φτάσει στο σημείο όπου οι γυναίκες και οι άνδρες έχουν ίσες ευκαιρίες επιτυχίας, ποσοστό που πέφτει στο 26,8% για τις γυναίκες που συμμετείχαν. Τέλος, μια ακόμη ενδιαφέρουσα διαφοροποίηση σημειώνεται στις ευθύνες φροντίδας: 17,2% των νεαρών ανδρών έναντι 11,9% των νεαρών γυναικών συμφωνεί ότι «όταν εργάζονται και οι δύο γονείς και το παιδί τους αρρωσταίνει στο σχολείο, το σχολείο θα πρέπει να καλεί τη μητέρα και όχι τον πατέρα».

Συνοψίζοντας, η ανάλυση αναδεικνύει ότι οι νέες γυναίκες και οι νέοι άνδρες στην Ελλάδα βιώνουν διαφορετικά την κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα: οι γυναίκες τείνουν να αναδεικνύουν περισσότερο την ανάγκη για ισότητα, δικαιώματα και προστασία από βία, ενώ οι άνδρες εκφράζουν συχνότερα προσανατολισμό σε εθνοκεντρικές και παραδοσιακές αξίες. Παράλληλα, οι γυναίκες είναι πιο δραστήριες στα κοινωνικά δίκτυα και συχνά αισθάνονται ότι η φωνή τους δεν εκπροσωπείται επαρκώς στο δημόσιο πεδίο. Αυτές οι διαφοροποιήσεις δείχνουν ότι το φύλο εξακολουθεί να λειτουργεί ως καθοριστικός παράγοντας στη διαμόρφωση εμπειριών, στάσεων και προσδοκιών της νέας γενιάς, κάτι που καθιστά αναγκαία μια πιο στοχευμένη πολιτική και κοινωνική μέριμνα, ώστε να μειωθούν οι ανισότητες και να ενισχυθεί η συμμετοχή όλων.