21 ταινίες με αφορμή την 8η Μαρτίου: Γυναικείοι αγώνες, εργασία και επιβίωση

Γράφει η Μαριάννα Καπλατζή, Πολιτιστική διαχειρίστρια και επιμελήτρια κινηματογραφικών προγραμμάτων

21 ταινίες με αφορμή την 8η Μαρτίου: Γυναικείοι αγώνες, εργασία και επιβίωση

Η Παγκόσμια Ημέρα των Γυναικών είναι ιστορικά συνδεδεμένη με τις διεκδικήσεις και τα δικαιώματα των γυναικών στην εργασία και τη δημόσια σφαίρα, και έχει τις ρίζες της στα εργατικά κινήματα στις Η.Π.Α. και την Ευρώπη, ξεκινώντας από τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα, ενώ το 1977, η 8η Μαρτίου θεσπίστηκε από τον ΟΗΕ ως Παγκόσμια Ημέρα των Γυναικων. Για τη χρονιά που διανύουμε, το σύνθημα που προτάσσει ο οργανισμός είναι «Δικαιώματα. Δικαιοσύνη. Δράση. Για ΟΛΕΣ τις γυναίκες και τα κορίτσια».

Με αφορμή την 8η Μαρτίου, επιλέγουμε να παρουσιάσουμε 21 ταινίες μυθοπλασίας και τεκμηρίωσης, οι οποίες αναδεικνύουν θέματα όπως οι γυναίκες στην εργασία και τα γυναικεία δικαιώματα, αλλά παρουσιάζουν και εμβληματικές προσωπικότητες με επιδραστικό έργο.

Η εργασία ως κινητήρια δύναμη αλλαγής

Η εργασία είναι το σημείο εκκίνησης πολλών ιστοριών μυθοπλασίας βασισμένων σε πραγματικά γεγονότα και ταινιών τεκμηρίωσης, με επίκεντρο τα δικαιώματα των γυναικών και τις διεκδικήσεις τους για κοινωνικές αλλαγές. Στην ταινία Norma Rae (1979), η πρωταγωνίστρια, που είναι εργάτρια κλωστοϋφαντουργίας σε μια μικρή πόλη του αμερικανικού Νότου, πρωτοστατεί στην ίδρυση και την οργάνωση σωματείου στο εργοστάσιο όπου δουλεύει, διεκδικώντας καλύτερες συνθήκες για την ίδια και τις/τους συναδέλφους της. Η ταινία Made in Dagenham (2010) εμπνέεται από την απεργία 187 εργαζόμενων γυναικών στην αυτοκινητοβιομηχανία, το 1968 στο Λονδίνο, που πυροδότησε μια σειρά αλλαγών στα εργασιακά δεδομένα σε εθνικό επίπεδο.

Η σύνδεση των δικαιωμάτων των γυναικών με την εργασία ξεκινά πολύ νωρίτερα, μέσα από τους αγώνες ακτιβιστριών, πολλές από τις οποίες ήταν και εργάτριες. Διεκδίκησαν το δικαίωμα της ψήφου, αλλά και τη δυνατότητα να έχουν λόγο σε ζητήματα που επηρέαζαν άμεσα τη ζωή τους: τους μισθούς, την ασφάλεια στην εργασία και την οικογενειακή τους καθημερινότητα, γεγονότα τα οποία αποτυπώνονται χαρακτηριστικά και στην ταινία Suffragette (2015).

Οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες στο χώρο εργασίας δεν αφορούν μόνο τον μισθό ή τις ώρες εργασίας, αλλά και ζητήματα όπως η σεξουαλική παρενόχληση και η βία που έχουν, δυστυχώς, αποδειχθεί μέρος της εμπειρίας πολλών γυναικών και στην εργασία. Με έναυσμα τα κινήματα της εποχής για τη θέση των εργαζόμενων γυναικών σε περιβάλλοντα γραφείου, η κωμωδία με καυστικό κοινωνικό χιούμορ Nine to Five (1980) εκθέτει τις έμφυλες διακρίσεις και την παρενόχληση στην εργασία, ενώ ταυτόχρονα προβάλλει τη σημασία της αλληλοϋποστήριξης.

Επιπλέον, το δικαστικό δράμα North Country (2005) βασίζεται στις πραγματικές δικαστικές μάχες κατά της παρενόχλησης στο χώρο εργασίας στις Η.Π.Α. τη δεκαετία του 1980, οι οποίες ήταν οι αφορμή για να ανοίξει ο δρόμος για τη θέσπιση ανάλογων πολιτικών στα εργασιακά περιβάλλοντα. Δεκαετίες αργότερα, σε συνέχεια του πρόσφατου κινήματος #MeToo, η ταινία She Said (2022) φέρνει στο επίκεντρο τις δημοσιογράφους που με τις επίμονες έρευνές τους βοήθησαν να φτάσουν στο φως οι καταγγελίες των θυμάτων σεξουαλικής παρενόχλησης, αντιμετωπίζοντας με ευαισθησία, θάρρος και ενσυναίσθηση την υπόθεση.

Τέχνη, ακτιβισμός και δράση

Οι επιδιώξεις για ενεργή και ισότιμη παρουσία των γυναικών στην εργασία και τη δημόσια σφαίρα εκφράζονται εξίσου μέσα από την ακτιβιστική δράση και την καλλιτεχνική δημιουργία. Το ντοκιμαντέρ «Be Natural: The Untold Story of Alice Guy-Blaché» (2018) μιλά για τη ζωή και το έργο της Alice Guy-Blaché, μία από τις πρώτες σκηνοθέτριες στην ιστορία του κινηματογράφου, η οποία παρά το γεγονός ότι ήταν πρωτοπόρα και γύρισε εκατοντάδες ταινίες στα πρώτα χρόνια του σινεμά, η προσφορά της ξεχάστηκε. Από την άλλη, το ντοκιμαντέρ Maya Angelou: And Still I Rise (2016) καταγράφει την αυθεντική και θαρραλέα πορεία μιας από τις κορυφαίες ποιήτριες και συγγραφείς της Αμερικής, που με την ακτιβιστική της δράση συνέβαλε καθοριστικά στο κίνημα για τα πολιτικά δικαιώματα και στην προώθηση της αφροαμερικανικής εμπειρίας. Ακόμη, η μυθοπλαστική-βιογραφική ταινία The Glorias (2020) αφηγείται δημιουργικά την οργανωτική, δημοσιογραφική και ακτιβιστική δράση της Gloria Steinem, ηγέτιδας του φεμινιστικού κινήματος στις Η.Π.Α. στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και τις αρχές της δεκαετίας του 1970.

Νωρίτερα, η ταινία Frida (2002) εστιάζει στη ζωή και το έργο της ζωγράφου Frida Kahlo, με τις καθημερινές προκλήσεις που αντιμετώπιζε λόγω της ασθένειάς της, τονίζοντας την επιμονή και την πειθαρχία πίσω από την καλλιτεχνική της δημιουργία. Επίσης, το βραβευμένο All the Beauty and the Bloodshed (2022) παρακολουθεί τη ζωή της φωτογράφου Nan Goldin, αναδεικνύοντας πως η τέχνη είναι ένα πεδίο συγκρότησης της ταυτότητας, εργαλείο αναστοχασμού και επούλωσης του τραύματος, αλλά και μέσο διαμαρτυρίας και διεκδικήσεων. Τέλος, το μικρού μήκους ντοκιμαντέρ «Guerrillas in Our Midst» (1992) παρουσιάζει τη δράση της καλλιτεχνικής ομάδας Guerrilla Girls, δείχνοντας τις πρακτικές που χρησιμοποιούν και τον τρόπο με τον οποίο καταγγείλουν τον σεξισμό απέναντι στις γυναίκες μέσα στον χώρο της τέχνης.

Ιστορίες επιβίωσης και ενδυνάμωσης

Υπάρχουν ταινίες που διερευνούν τον τρόπο με τον οποίο περιθωριοποιημένες κοινότητες και γυναίκες σε επισφαλείς συνθήκες διαβίωσης γίνονται πιο ανθεκτικές σε προσωπικό και συλλογικό επίπεδο, και καταφέρνουν να βρουν πόρους για να επιβιώσουν, εκεί όπου οι επίσημοι θεσμοί αποτυγχάνουν. Το εμβληματικό ντοκιμαντέρ Paris Is Burning (1990) καταγράφει την underground ballroom σκηνή της Νέας Υόρκης στα τέλη της δεκαετίας του 1980, όπου μαύρες και λατινοαμερικάνες τρανς γυναίκες περφόρμερ δημιούργησαν τις δικές τους μορφές έκφρασης, σχέσεις αλληλοϋποστήριξης και άτυπες οικονομίες απέναντι στο συστηματικό αποκλεισμό τους από τους παραδοσιακούς χώρους εργασίας.

Μια άλλη ιστορία επιβίωσης, η κινηματογραφική μεταφορά του ομώνυμου best-seller κόμικ Persepolis (2007) που είναι η αυτοβιογραφική ιστορία ενηλικίωσης μιας νέας γυναίκας από το Ιράν, ρίχνει φως στις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες σε αυταρχικά, πατριαρχικά καθεστώτα, αλλά και ως μετανάστριες, και αναδεικνύει πώς η μόρφωση και η τέχνη μπορούν να αποτελέσουν ανακουφιστικές και ενδυναμωτικές οδούς.

Πλήθος ιστοριών γυναικών που εργάζονται σε συνθήκες φτώχειας και επισφάλειας, συναντάμε και στον σύγχρονο ευρωπαϊκό κινηματογράφο. Στις ταινίες Rosetta (1999) και Two Days, One Night (2014) οι γυναίκες πρωταγωνίστριες δίνουν σκληρές μάχες για την εξασφάλιση και τη διατήρηση της εργασίας τους εν μέσω ζοφερών κοινωνικών συνθηκών, αποδεικνύοντας την άρρηκτη σύνδεση μεταξύ εργασίας, επιβίωσης και αξιοπρεπούς διαβίωσης. Η ταινία Full Time (2021) παρουσιάζει τη ζωή μιας χωρισμένης μητέρας που προσπαθεί να ισορροπήσει την εργασία, τη φροντίδα των παιδιών και τους εξαιρετικά γρήγορους ρυθμούς της σύγχρονης ζωής, επιστρατεύοντας την ανθεκτικότητά της απέναντι στις συνεχείς προκλήσεις που προκύπτουν. Τέλος, η ελληνική ταινία μυθοπλασίας Η Δουλειά της (2018) αφηγείται την ιστορία ενδυνάμωσης μιας γυναίκας που μετά από χρόνια οικιακής εργασίας εισέρχεται, εξ ‘ανάγκης, για πρώτη φορά στην επίσημη αγορά εργασίας, γεγονός που σταδιακά την οδηγεί να ανακαλύψει μέσα της μια πρωτόγνωρη αίσθηση ανεξαρτησίας, αυτοπεποίθησης και αποφασιστικότητας.

Ελληνικά ντοκιμαντέρ

Η σχέση των γυναικών με την εργασία, οι κοινωνικοί τους αγώνες και η δράση για τα δικαιώματά τους έχουν καταγραφεί και σε ελληνικές ταινίες. Το ντοκιμαντέρ Φούρνοι – Μια γυναικεία κοινωνία (1983) συνομιλεί με γυναίκες από ένα μικρό ελληνικό νησί που κάνουν δουλειές, οι οποίες θεωρούνται συνήθως «αντρικές» και, μέσα από τις προσωπικές τους εμπειρίες, δείχνει πώς ζουν και εργάζονται, αμφισβητώντας τις έμφυλες κοινωνικές προκαταλήψεις. Το πρόσφατο ντοκιμαντέρ Στη βουή του κόσμου: Το φεμινιστικό κίνημα στην Ελλάδα 19ος-21ος αιώνα (2025) διατρέχει την ιστορία δεκαετιών του φεμινιστικού κινήματος στην Ελλάδα, εξετάζοντας τους τρόπους με τους οποίους οι γυναίκες οργανώθηκαν για να διεκδικήσουν τα δικαιώματά τους αλλά και τις κοινωνικές εξελίξεις ως αποτέλεσμα των αγώνων τους στην πορεία του χρόνου. Τέλος, το εθνογραφικό ντοκιμαντέρ Μαστόρισσες (2025) παρακολουθεί τρεις γυναίκες που αποφασίζουν να ανοίξουν το δικό τους ξυλουργείο, ανατρέποντας τα έμφυλα στερεότυπα στο χώρο της εργασίας.

Η εργασία, η αυτοδιάθεση και η ενεργή συμμετοχή των γυναικών στη δημόσια ζωή με ισότιμους όρους και χωρίς αποκλεισμούς είναι κάτι περισσότερο από αναγκαιότητα, είναι δικαίωμα. Η Παγκόσμια Ημέρα των Γυναικών, που είχε ως αφετηρία τις γυναίκες που αγωνίζονταν για αναγνώριση και δικαιοσύνη, αντικατοπτρίζει αυτή την αρχή. Οι παραπάνω και πολλές άλλες ταινίες είναι μία ακόμη υπενθύμιση πως η πρόσβαση, ο σεβασμός και οι ευκαιρίες στην εργασία παραμένουν διαρκείς επιδιώξεις ζωτικής σημασίας, και πως κάθε βήμα προς την ισότητα ξεκινά και από τα περιβάλλοντα όπου οι άνθρωποι περνούν ένα μεγάλο, αν όχι το μεγαλύτερο, μέρος της ζωής τους.