Τι συμβαίνει με τη σεξουαλική παρενόχληση στην εργασία;

Γράφει η Ζωή Παπαδοπούλου, Δικηγόρος – Διαπιστευμένη Διαμεσολαβήτρια

Τι συμβαίνει με τη σεξουαλική παρενόχληση στην εργασία;

Ο χώρος εργασίας -όπως και αν επιλέξουμε να τον ορίσουμε- είτε ως ένα σταθερό φυσικό περιβάλλον είτε ως ένα νοητό, μεταβαλλόμενο ψηφιακό περιβάλλον, αποτελεί εκείνη τη συμβολική γλαστρούλα μέσα στην οποία ένας εργαζόμενος ή μια εργαζόμενη έχει την ευκαιρία να ανθίσει ή την ατυχία να μαραζώσει. 

Σε μια κοινωνία, ωστόσο, που στοχεύει στο να αγκαλιάσει περισσότερο παρά να αποκλείσει άτομα που δεν προσαρμόστηκαν με τα συνήθη πρότυπα ή που ενδεχομένως δεν βρήκαν τη δύναμη ή τον τρόπο να προστατευτούν, τίποτα δεν πρέπει να αφήνεται στην τύχη. Με άλλα λόγια, ο/η εργαζόμενος/η σήμερα έχει το δικαίωμα να ενημερώνεται, να επιμορφώνεται αλλά και να κάνει χρήση όλων των εργαλείων που μπορούν να τον/την βοηθήσουν να νιώθει ασφάλεια και σιγουριά μέσα στον εργασιακό του/της χώρο, ώστε να προσφέρει τις υπηρεσίες του/της με γνώμονα τη δημιουργία και την οικονομική του/της ενδυνάμωση, χωρίς ακούσιες εκπτώσεις οποιασδήποτε μορφής. 

Την ίδια στιγμή, αναδεικνύεται η ανάγκη αλλά και η υποχρέωση εργοδοτ(ρι)ών και προσώπων ασκούντων διευθυντικό δικαίωμα, να υιοθετούν πρακτικές που όχι μόνο καταπολεμούν αλλά και προλαμβάνουν κακοποιητικές μεταχειρίσεις και φαινόμενα βίας και παρενόχλησης στους χώρους εργασίας, στοχεύοντας διπλά τόσο στη διαμόρφωση ενός ασφαλούς εργασιακού περιβάλλοντος όσο και στην ενίσχυση μιας νέας εργασιακής νοοτροπίας και πραγματικότητας. Στην πρόκληση αυτή αναδεικνύεται ως πολύ σημαντική η διάσταση του φύλου, που προσδίδει διαφορετικά χαρακτηριστικά σε διαφορετικές μορφές βίας – όπως είναι και η σεξουαλική παρενόχληση.

Το νομοθετικό πλαίσιο για τη σεξουαλική παρενόχληση -αλλά και άλλες μορφές βίας- στον εργασιακό χώρο ή αλλιώς ο Ν. 4808/2021, θέτει τις βάσεις προς αυτή την κατεύθυνση, απαγορεύοντας ρητά την άσκηση βίας και παρενόχλησης στην εργασία, ενώ παράλληλα φαίνεται να φωτίζει -έστω και επιδερμικά- τη συχνά αθέατη αλλά πολύ υπαρκτή άσκηση ψυχολογικής βίας, ικανής να επιφέρει μη επουλώσιμα σε πολλές περιπτώσεις τραύματα, περιπλέκοντας δραματικά την καθημερινότητα ενός ανθρώπου – εργαζόμενου/ης. 

Έχεις βιώσει σεξουαλική παρενόχληση στην εργασία ή έχεις υπάρξει μάρτυρας τέτοιων περιστατικών; Μίλησε στη δωρεάν υπηρεσία Νομικής Συμβουλευτικής & Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης του START. Μπες στο safeandfair.gr.

Η αρχή της οριοθέτησης ενός νομικού πλαισίου, αδιαμφισβήτητα χρήσιμου αλλά ποτέ από μόνο του αρκετού, γίνεται με τη Σύμβαση 190 της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας για την εξάλειψη της βίας και της παρενόχλησης στον κόσμο της εργασίας που υιοθετείται από τη Συνδιάσκεψη της ΔΟΕ στη Γενεύη, την 21η Ιουνίου του 2019. Ακολουθεί ο Ν. 4808/2021 με τον οποίο κυρώνεται και ενσωματώνεται στην ελληνική έννομη τάξη η εν λόγω Σύμβαση, το περιεχόμενο της οποίας παρατίθεται αυτούσιο – μεταφρασμένο στο πρώτο μέρος του νόμου, ενώ το δεύτερο μέρος αφορά στη λήψη συγκεκριμένων μέτρων για την αντιμετώπιση πράξεων, συμπεριφορών, πρακτικών ή απειλών που εντάσσονται στο περιεχόμενο της έννοιας «βία και παρενόχληση». Ιδιαίτερη μνεία γίνεται και  σε συμπεριφορές που εμπίπτουν στην έννοια της «παρενόχλησης λόγω φύλου», συμπεριλαμβανομένης και της σεξουαλικής παρενόχλησης, όπως αυτή ειδικότερα ρυθμίζεται από τις διατάξεις του Ν.3896/2010. 

Μια γρήγορη επισκόπηση των 20 άρθρων της Σύμβασης, που συχνά φαντάζει ως ένα ακόμα -μένει να αποδειχθεί- ευχολόγιο, αρκεί για να διακρίνει κανείς την αποτύπωση σε χαρτί μιας εργασιακής πραγματικότητας, αυτής της αυξημένης έκθεσης των γυναικών σε τέτοιου είδους συμπεριφορές. Αν αναρωτιέστε για το ποιες μπορεί να είναι οι συνέπειες αυτού του φαινομένου στη ζωή των γυναικών, το ίδιο το «νομοθέτημα» απαντά καταγράφοντας την παρεμπόδιση όχι μόνο στην πρόσβαση αλλά και στην ίδια την παραμονή και εξέλιξη των ατόμων, «ιδίως γυναικών» στην αγορά εργασίας, ως τη σημαντικότερη. 

Με τι κόστος; Είναι η ερώτηση που κρύβει κατανόηση και οδηγεί στη βαθύτερη ανάγκη ανάδειξης της έμφυλης διάστασης του φαινομένου. Οι βιωματικές εμπειρίες αποτελούν ίσως τη βασικότερη και πιο αυθεντική πηγή πληροφόρησης και φαίνεται να συμπλέουν με κοινό παρονομαστή τις επιπτώσεις τόσο στην επαγγελματική όσο και και στην οικογενειακή και κοινωνική τους ζωή. Ενδεικτικά, και σε επίπεδο ψυχολογικό, έχουν αναφερθεί συμπτώματα έντονου άγχους, θλίψης, αυτοενοχοποίησης, έλλειψης κινήτρου και χαμηλής αυτοεκτίμησης. Περαιτέρω, οι ψυχολογικές αντιδράσεις σωματοποιούνται, όπως μάλλον είναι αναμενόμενο. 

Προκρίνεται η ανάγκη ενίσχυσης των εργαζομένων γυναικών; Ασφαλώς. Ο «νόμος» φαίνεται να παρατηρεί πολύ σοφά την εργασιακή ζωή και επιχειρεί να θέσει όρια, δίνοντας κατευθύνσεις: «…Αφού αναγνώρισε ότι η έμφυλη βία και παρενόχληση επηρεάζουν δυσανάλογα γυναίκες και κορίτσια και αναγνώρισε ότι μια συνεκτική, ολοκληρωμένη και ευαισθητοποιημένη ως προς το φύλο προσέγγιση, η οποία αντιμετωπίζει βασικά αίτια και παράγοντες κινδύνου, συμπεριλαμβανομένων στερεοτύπων λόγω φύλου, πολλαπλές και διασταυρούμενες μορφές διακρίσεων και άνισες σχέσεις ισχύος βάσει του φύλου, είναι ουσιαστική για τον τερματισμό της βίας και της παρενόχλησης στον κόσμο της εργασίας (…) εγκρίνει σήμερα την εικοστή πρώτη Ιουνίου του δύο χιλιάδες δεκαεννέα την ακόλουθη Σύμβαση…». 

Η ουσιαστική (;) κατά τα ως άνω προσέγγιση για τον τερματισμό της βίας και της παρενόχλησης στον κόσμο της εργασίας, έδωσε τα πρώτα αποτελέσματα. Το 2022, η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας παραθέτει στοιχεία διαφωτιστικά: Αναφορικά με τη σεξουαλική βία και παρενόχληση, την οποία αντιμετωπίζει ένας στους 15 εργαζόμενους/ες (6,3%, άλλως 205 εκατομμύρια), οι γυναίκες είναι πιο εκτεθειμένες σε σύγκριση με τους άντρες, 8% των γυναικών έναντι 5% των ανδρών. Από τις τρεις μορφές βίας που εξετάστηκαν, ψυχολογική, σωματική και σεξουαλική, σε αυτή την τελευταία η διαφορά των δύο φύλων είναι πιο εμφανής. 

Έχεις βιώσει σεξουαλική παρενόχληση στην εργασία ή έχεις υπάρξει μάρτυρας τέτοιων περιστατικών; Μίλησε στη δωρεάν υπηρεσία Νομικής Συμβουλευτικής & Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης του START. Μπες στο safeandfair.gr.

Επίσης, σύμφωνα με τη ΔΟΕ, οι νεαρές γυναίκες είναι δύο φορές πιο εκτεθειμένες από τους άντρες σε φαινόμενα βίας και παρενόχλησης στο χώρο εργασίας. Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι όσοι/ες έχουν πέσει ήδη κάποια στιγμή στη ζωή τους θύματα οποιασδήποτε διάκρισης βάσει φύλου, αναπηρίας, εθνικότητας, χρώματος δέρματος ή θρησκείας, έχουν περισσότερες πιθανότητες να υποστούν και βία ή παρενόχληση στο χώρο της εργασίας τους. 

Το 2018, οι σημαντικότεροι παράγοντες που αύξαναν τον κίνδυνο έκθεσης σε περιστατικά βίας και παρενόχλησης στη Γαλλία ήταν -μεταξύ άλλων- το προσωπικό status των γυναικών, 35% των αδέσμευτων γυναικών είχαν ήδη υποστεί σεξουαλική παρενόχληση στο χώρο εργασίας τους. Ακολουθούσαν, σε εξίσου ευάλωτη θέση, άνθρωποι -κυρίως γυναίκες- που κατοικούσαν σε μεγάλα αστικά κέντρα, ενώ ως δυσμενής καταγράφηκε η θέση των εργαζoμένων γυναικών του ιδιωτικού τομέα και δη όσων διέθεταν σύμβαση εργασίας ιδιωτικού δικαίου, ανεξάρτητα από το εάν απασχολούνταν στον δημόσιο ή ιδιωτικό τομέα.  

Στο πεδίο εφαρμογής του Ν.4808/2021, ο οποίος επέφερε αλλαγές και στις διατάξεις του Κώδικα Ατομικού Εργατικού Δικαίου, εντάσσεται τόσο ο ιδιωτικός όσο και ο δημόσιος τομέας, αλλά δεν διευκρινίζεται ποιες πράξεις ειδικότερα και σε τι  βαθμό συνιστούν βία και παρενόχληση, κάτι που θα περιόριζε το εύρος εφαρμογής του. Περαιτέρω, η έννοια του χώρου εργασίας παραμένει ευρεία και απαριθμούνται ενδεικτικά μόνο οι χώροι και οι συνθήκες εκδήλωσης τέτοιων συμπεριφορών. Πέραν της δικαστικής προστασίας, της προσφυγής ενώπιον της Επιθεώρησης Εργασίας και του Συνηγόρου του Πολίτη, ενεργειών δηλαδή που εντάσσονται περισσότερο στο πεδίο της καταστολής, εξέχουσα θέση έχει και το κομμάτι της πρόληψης, μέσω της ρητής πρόβλεψης για υποχρέωση των εργοδοτ(ρι)ών να υιοθετούν a priori καλές πρακτικές προληπτικής δράσης και εργαλεία βελτίωσης των συνθηκών εργασίας, μέσα στους οργανισμούς τους.

Τι νόημα όμως έχει η θεσμική/νομοθετική πρόοδος, όταν δεν ευθυγραμμίζεται και με μια ουσιαστική πρόοδο, την οποία θέλουμε να βλέπουμε και να νιώθουμε γύρω μας καθημερινά; Προς αυτή την κατεύθυνση, της ουσιαστικής δηλαδή προόδου μέσω της δημιουργίας αληθινά ασφαλέστερων και υποστηρικτικότερων εργασιακών περιβαλλόντων, το πρόγραμμα S.T.A.R.T. ανοίγει το δρόμο προς την ευαισθητοποίηση, την ενημέρωση και τη φροντίδα των πρωταγωνιστ(ρι)ών μιας εργασιακής σχέσης. Σχεδιασμένο ώστε να απευθύνεται αφενός μεν σε εργαζόμενους και εργαζόμενες, στοχεύοντας στην επιμόρφωσή τους γύρω από το ζήτημα της σεξουαλικής παρενόχλησης στο εργασιακό περιβάλλον, παρέχοντάς τους παράλληλα νομική συμβουλευτική και ψυχοκοινωνική υποστήριξη, αφετέρου δε απευθυνόμενο σε επαγγελματίες του νομικού τομέα, ώστε να αναγνωρίζουν, να διαχειρίζονται και να καταπολεμούν περιστατικά σεξουαλικής παρενόχλησης με ευαισθησία και αποτελεσματικότητα. Όσο σημαντική θεωρείται η κατοχύρωση ενός νομικού πλαισίου, άλλο τόσο -ίσως και περισσότερο- επιτακτική είναι η ανάγκη εκπαίδευσης αναφορικά με το ζήτημα της πρόληψης και καταπολέμησης του φαινομένου, το οποίο θέλουμε να αντιμετωπίζεται στην ουσία του και όχι επιφανειακά. Γι’ αυτό και η εκπαίδευση συνίσταται όχι μόνο στην ενημέρωση αλλά και στους τρόπους υλοποίησης των υφιστάμενων μέτρων με έμφαση τόσο στην ενίσχυση δεξιοτήτων προσέγγισης των επιζωσών/ώντων όσο και στη συχνά απαιτητική διαχείριση τέτοιων καταστάσεων με γνώμονα το σεβασμό, τη διακριτικότητα, την εμπιστοσύνη και την αλληλεγγύη. 

Ενδεικτική βιβλιογραφία:

• N.4808/2021 – Τράπεζα Νομικών Πληροφοριών ΝΟΜΟΣ
• Νομολογία  (δικαστικές αποφάσεις ελληνικών δικαστηρίων) – Τράπεζα Νομικών Πληροφοριών ΝΟΜΟΣ
• Βία και παρενόχληση στον κόσμο της εργασίας, ΕΛΙΝΥΑΕ
• Données d’expérience sur la violence et le harcèlement au travail: première enquête mondiale, Organisation Internationale du Travail (décembre 2022)
• Les femmes et le harcèlement au travail, Fondation Jean-Jaurès, François Kraus, 2018
• Les effets du harcèlement sexuel au travail, Travailleuses Averties