Γράφει η Σοφία Μάμαλη, Μηχανικός
Ομορφιά με κάθε κόστος: η σκοτεινή πλευρά της εικόνας
Βαθιά ριζωμένη στη φύση του ανθρώπου είναι η τάση να ανήκει, να παρατηρεί και να μιμείται. Αυτή η βαθιά έμφυτη ανάγκη για σύνδεση διαμόρφωνε ανέκαθεν κουλτούρες, κανόνες και κοινωνικές νόρμες μέσα από πρότυπα. Σήμερα, ωστόσο, σε μια εποχή υπερπληροφόρησης και συνεχούς έκθεσης, η δύναμη των προτύπων και η επιρροή που ασκούν έχει πολλαπλασιαστεί. Δεν συναντά κανείς ένα πρότυπο μόνο στη τηλεόραση και στα περιοδικά, αλλά και στα κοινωνικά δίκτυα, όπου η αποδοχή μεταφράζεται σε likes και η αξία συχνά μετριέται με βάση την εμφάνιση. Η συνεχής αυτή προβολή ενός συγκεκριμένου τύπου ομορφιάς ενισχύει την αίσθηση ανεπάρκειας, ιδιαίτερα στις νέες και τους νέους που επιχειρούν να προσαρμοστούν για να νιώσουν επαρκείς.
Τα πρότυπα ομορφιάς, ωστόσο, δεν είναι ούτε σταθερά ούτε καθολικά. Αντίθετα, είναι ιστορικά και πολιτισμικά κατασκευάσματα που αλλάζουν από κοινωνία σε κοινωνία και από εποχή σε εποχή. Από την Αναγέννηση, όπου η ομορφιά ταυτιζόταν με πληθωρικά σώματα και λευκό τόνο δέρματος, έως τα πολύ λεπτά και υπερβολικά μαυρισμένα σώματα που επικρατούσαν τη δεκαετία του ’90, και από το αυστηρά καθορισμένο πρότυπο θηλυκότητας στις γκέισες της Ιαπωνίας έως ορισμένες κοινότητες στην Αφρική, όπου η σωματική διακόσμηση με δαχτυλίδια στο λαιμό ή σημάδια στο δέρμα συνδέεται με την ομορφιά και την κοινωνική θέση, τα ιδανικά διαμορφώνονταν πάντα από τις κοινωνίες. Η «τέλεια» ομορφιά, συνεπώς, δεν είναι διαχρονική αλλά κατασκεύασμα και, ανεξάρτητα από το εκάστοτε ιδανικό, το σταθερό της χαρακτηριστικό παραμένει η πίεση που ασκεί, προκαλώντας συχνά άγχος, χαμηλή αυτοεκτίμηση και την ανάγκη για συμμόρφωση.
Τα τελευταία χρόνια, είναι αλήθεια πως έχουν γίνει σημαντικά βήματα για την αποδόμηση των έμφυλων στερεοτύπων και των επιβλαβών προτύπων ομορφιάς, με την απόρριψη του διαχωρισμού παιχνιδιών και χρωμάτων, τις κούκλες διαφορετικών φυλών, σωματότυπων και χαρακτηριστικών, τις καμπάνιες ευαισθητοποίησης, την παύση των υπερβολικά μικρών νούμερων στα ρούχα. Ωστόσο, τα μη ρεαλιστικά πρότυπα ομορφιάς και τα ιδανικά του lifestyle παρελαύνουν 24/7 στα κοινωνικά δίκτυα, επηρεάζοντας σημαντικά τη ψυχοσύνθεση της πλειοψηφίας των νέων, αλλά και αρκετών ενηλίκων, κυρίως γυναικών, που έχουν συνεχόμενη πρόσβαση σε αυτά. Μία μεγάλης κλίμακας έρευνα του Ιδρύματος Ψυχικής Υγείας του Ηνωμένου Βασιλείου, ανέδειξε ότι το 35% των νέων (ηλικίας 13–19) βιώνει συχνό άγχος για την εικόνα του σώματός του, με το ποσοστό να αγγίζει το 46% στα κορίτσια, έναντι 25% στα αγόρια. Αν και το ενδιαφέρον για την εξωτερική εμφάνιση είναι φυσικό και, ως ένα σημείο, υγιές –καθώς συνδέεται με τη φροντίδα του σώματος και την αυτοπεποίθηση–, το ερώτημα είναι πόσο μακριά μπορεί να φτάσει κάποιο νεαρό (και όχι μόνο) άτομο για να πλησιάσει το «ιδανικό», και με τι ψυχικό και σωματικό κόστος.
Η απάντηση αποτυπώνεται στη ραγδαία αύξηση των αισθητικών επεμβάσεων. Όλο και μεγαλύτερος αριθμός γυναικών -και σε ανησυχητικό βαθμό κορίτσια σε νεαρές ηλικίες- καταφεύγει σε πρακτικές αισθητικής βελτίωσης. Η χρήση μακιγιάζ με τα 16 skincare beauty steps σε καθημερινή βάση, οι αισθητικές παρεμβάσεις, τα fillers, τα laser, οι επεμβάσεις σώματος, γίνονται όλο και πιο συχνά, πιο οικονομικά και πιο προσβάσιμα. Σύμφωνα με την Παγκόσμια Επιστημονική Κοινότητα Αισθητικής Πλαστικής Χειρουργικής (ISAPS) το 2024 πραγματοποιήθηκαν περίπου 38 εκατομμύρια αισθητικές επεμβάσεις – 40% αύξηση από το 2020. Ανάμεσά τους κυριαρχούν η βλεφαροπλαστική και η ρινοπλαστική, ενώ σταθερά δημοφιλείς παραμένουν η λιποαναρρόφηση και η αυξητική στήθους. Τα τελευταία χρόνια, καταγράφεται έντονη άνοδος και στη χειρουργική γεννητικών οργάνων, με ιδιαίτερη απήχηση στις νεότερες ηλικίες. Παράλληλα, μη χειρουργικές επεμβάσεις όπως το Botox και το υαλουρονικό καταγράφουν εκατομμύρια εφαρμογές (8 και 6,5 εκατομμύρια αντίστοιχα) σε όλες τις ηλικίες και τα φύλα.
Ωστόσο, η εξοικείωση με τέτοιες πρακτικές δεν σημαίνει πάντα ασφάλεια, καθώς συχνά οι άνθρωποι καταφεύγουν σε αμφίβολες θεραπείες ή επιβλαβείς τάσεις –από επικίνδυνες δίαιτες έως μη πιστοποιημένες πρακτικές– που ενισχύουν το φαύλο κύκλο της μη αποδοχής και μπορεί να επιφέρουν σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία. Οι ψυχικές συνέπειες δεν είναι, επίσης, καθόλου αμελητέες, με την πίεση να βιώνεται ακόμη πιο έντονα από τις γυναίκες που αποκλίνουν από τα κυρίαρχα πρότυπα ομορφιάς, οι οποίες δεν αισθάνονται απλώς ανεπαρκείς, αλλά και αποκλεισμένες. Το διαφορετικό χρώμα δέρματος, η αναπηρία, τα «περισσότερα» κιλά, η ηλικία, ακόμη και η κοινωνική τάξη, είναι χαρακτηριστικά που έρχονται να επιβαρύνουν την ενσώματη εμπειρία ακόμη περισσότερο, με τα πρότυπα ομορφιάς να λειτουργούν ως μηχανισμός κοινωνικού αποκλεισμού: Οι γυναίκες με χαμηλότερο εισόδημα δεν έχουν πρόσβαση στα ίδια προϊόντα και υπηρεσίες, οπότε θεωρούνται αφρόντιστες, οι γυναίκες με κάποια αναπηρία συχνά καθίστανται «αόρατες», το μαύρο δέρμα αντιμετωπίζεται ως βρώμικο, ενώ οι μεγαλύτερες ηλικίες καλούνται να επιστρατεύσουν κάθε μέσο για να μην φαίνονται τόσο μεγάλες.
Παράλληλα, παρατηρείται ότι και οι άνδρες αρχίζουν να υιοθετούν το μακιγιάζ, το self-care και να προβαίνουν σε αισθητικές παρεμβάσεις. Η αμφισβήτηση και η σταδιακή κατάρρευση των παραδοσιακών στερεοτύπων φύλου είναι μία θετική εξέλιξη που αξίζει αναγνώριση. Το φαινόμενο αυτό παρατηρείται κυρίως στα νεαρά αγόρια που δε φοβούνται να εκφραστούν και να πειραματιστούν, «σπάζοντας τις κλασσικές νόρμες». Μήπως, όμως, αποτελεί και αυτό μία ένδειξη της μεγάλης επιρροής που ασκούν τα σημερινά πρότυπα και την υποσυνείδητη πίεση που στοχεύει στην επίτευξη αυτού που θεωρείται «ιδανικό»;
Ο κύριος ωφελούμενος από όλα αυτά είναι η βιομηχανία ομορφιάς που επενδύει εκατομμύρια στην καλλιέργεια της ανασφάλειας. Κι αυτό γιατί από τα καλλυντικά και τις θεραπείες μέχρι τις αισθητικές παρεμβάσεις, η βιομηχανία κερδίζει πίσω τριπλάσια ποσά από αυτήν την τροφοδότηση της ανεπάρκειας. Παρόλα αυτά, η αισθητική φροντίδα δεν είναι από μόνη της αρνητική. Η φροντίδα του εαυτού και η περιποίηση είναι πράξεις αυτοσεβασμού και αγάπης προς το σώμα και μπορούν να ενισχύσουν την αυτοπεποίθηση, εφόσον πηγάζουν από προσωπική επιλογή και όχι από κοινωνική πίεση. Είναι εύλογο, συνεπώς, η αισθητική ιατρική και η πρόληψη μέσα από θεραπείες φροντίδας δέρματος, υγείας και ευεξίας, να έχουν τη θέση τους στη σύγχρονη ζωή. Ακόμη και οι αισθητικές επεμβάσεις μπορεί να είναι ωφέλιμες όταν γίνονται με επίγνωση και σε περιπτώσεις που επηρεάζουν σοβαρά την ψυχική υγεία. Η συζήτηση είναι μεγάλη και η ισορροπία το κλειδί.
Στο πυρήνα όλων των παραπάνω βρίσκεται το ερώτημα: είμαστε αρκετές και αρκετοί όπως είμαστε; Η απάντηση είναι ναι. Η καλλιέργεια της αυτοεκτίμησης και της κριτικής σκέψης απέναντι στα πρότυπα είναι θεμέλια για μία υγιή ψυχοσύνθεση και ένα υγιές σώμα. Η εξωτερική φροντίδα αποκτά νόημα μόνο όταν συνοδεύεται από εσωτερική αποδοχή. Δεν είναι κατακριτέα η φροντίδα του εαυτού – κάθε άλλο: Είναι δικαίωμα και συχνά θεραπευτική ανάγκη. Ο κάθε άνθρωπος έχει δικαίωμα να κάνει οτιδήποτε τον κάνει να νιώθει όμορφα με τον εαυτό του, ωστόσο οφείλουμε να υπενθυμίζουμε ότι η αληθινή ομορφιά δεν βρίσκεται στη συμμόρφωση με ένα «τέλειο» πρότυπο, αλλά στην αποδοχή της μοναδικότητάς μας.
