Μπορεί το σχολείο να καταργήσει τα έμφυλα στερεότυπα;

Γράφει η Μαρία Δάτσικα, Νομική Σύμβουλος

Μπορεί το σχολείο να καταργήσει τα έμφυλα στερεότυπα;

Η εκπαίδευση ως θεμέλιο της έμφυλης ισότητας

Ποτέ άλλοτε οι γυναίκες δεν είχαν τόσο υψηλή συμμετοχή στην εκπαίδευση όσο σήμερα. Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες αποτελούν πλέον την πλειονότητα των αποφοίτων της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Κι όμως, όταν έρχεται η στιγμή να επιλέξουν σπουδές και επάγγελμα, οι διαδρομές αγοριών και κοριτσιών εξακολουθούν να αποκλίνουν εντυπωσιακά. Οι γυναίκες παραμένουν υποεκπροσωπούμενες σε πολλούς τομείς της επιστήμης και της τεχνολογίας, ενώ οι άνδρες εξακολουθούν να απουσιάζουν από επαγγέλματα που συνδέονται με τη φροντίδα και την εκπαίδευση.

Το παράδοξο αυτό γεννά ένα κρίσιμο ερώτημα: αν η ισότητα στην πρόσβαση στην εκπαίδευση έχει σε μεγάλο βαθμό κατακτηθεί, γιατί οι εκπαιδευτικές και επαγγελματικές επιλογές εξακολουθούν να διαφοροποιούνται τόσο έντονα ανάλογα με το φύλο;

Οι πιο πρόσφατες εκθέσεις και τα επικαιροποιημένα στοιχεία διεθνών οργανισμών, όπως ο ΟΟΣΑ και η UNESCO συγκλίνουν σε ένα κοινό συμπέρασμα σύμφωνα με το οποίο, οι ανισότητες δεν ξεκινούν στην αγορά εργασίας. Ξεκινούν πολύ νωρίτερα, μέσα από τις προσδοκίες που καλλιεργούνται για τα παιδιά ήδη από τα πρώτα σχολικά τους χρόνια.

Σύμφωνα με την έκθεση Education at a Glance 2025 του ΟΟΣΑ, οι γυναίκες υπερτερούν πλέον αριθμητικά στην τριτοβάθμια εκπαίδευση στις περισσότερες χώρες του οργανισμού. Ωστόσο, η κατανομή τους ανά επιστημονικό πεδίο παραμένει έντονα διαφοροποιημένη. Οι κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες προσελκύουν κυρίως γυναίκες, ενώ η μηχανική, η πληροφορική και αρκετοί κλάδοι της τεχνολογίας εξακολουθούν να κυριαρχούνται από άνδρες.

Τα στερεότυπα αρχίζουν μέσα στη σχολική τάξη

Η επιλογή ενός επαγγέλματος δεν είναι μια απόφαση που λαμβάνεται στα δεκαοκτώ. Είναι το αποτέλεσμα αντιλήψεων που διαμορφώνονται σταδιακά, μέσα από την οικογένεια, το σχολείο, τα μέσα ενημέρωσης και το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον.

Η UNESCO, στην έκθεση Gender Report 2025, επισημαίνει ότι τα έμφυλα στερεότυπα εξακολουθούν να επηρεάζουν τις προσδοκίες των παιδιών, τις φιλοδοξίες τους και την εικόνα που διαμορφώνουν για τις ικανότητές τους. Η έκθεση υπογραμμίζει ότι η ισότητα στην εκπαίδευση δεν εξαντλείται στην ίση πρόσβαση, αλλά αφορά και τη δημιουργία ενός μαθησιακού περιβάλλοντος που ενθαρρύνει όλα τα παιδιά να αναπτύξουν πλήρως τις δυνατότητές τους.

Τα στερεότυπα δεν εκφράζονται πλέον μόνο μέσα από εμφανείς διακρίσεις. Αντίθετα, λειτουργούν συχνά αθόρυβα, μέσα από τα παραδείγματα των σχολικών βιβλίων, τις προσδοκίες που διατυπώνονται για τους μαθητές και τις μαθήτριες, ακόμη και από τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζονται διαφορετικά επαγγέλματα στην εκπαιδευτική διαδικασία. Αυτές οι μικρές, καθημερινές επιρροές έχουν σωρευτική δύναμη. Διαμορφώνουν την αυτοπεποίθηση των παιδιών και επηρεάζουν τις επιλογές που θα κάνουν αρκετά χρόνια αργότερα.

Γιατί εξακολουθεί να υπάρχει χάσμα στις σπουδές STEM;

Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι σπουδές και τα επαγγέλματα STEM (Science, Technology, Engineering and Mathematics). Για πολλά χρόνια κυριαρχούσε η άποψη ότι οι γυναίκες εκπροσωπούνται λιγότερο στους συγκεκριμένους κλάδους επειδή έχουν χαμηλότερες επιδόσεις στα μαθηματικά ή στις φυσικές επιστήμες. Σήμερα γνωρίζουμε ότι αυτή η εξήγηση δεν επαρκεί.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή (European Commission, Gender Gap in STEM Education) επισημαίνει ότι τα κορίτσια εμφανίζουν συχνά αντίστοιχες ή και υψηλότερες σχολικές επιδόσεις από τα αγόρια. Παρ’ όλα αυτά, επιλέγουν σημαντικά λιγότερο συχνά σπουδές στην πληροφορική, στη μηχανική και στις ψηφιακές τεχνολογίες. Οι βασικοί λόγοι φαίνεται να είναι η χαμηλότερη αυτοπεποίθηση, η έλλειψη γυναικείων προτύπων και η επίδραση κοινωνικών στερεοτύπων, που εξακολουθούν να συνδέουν ορισμένα επαγγέλματα με το ανδρικό φύλο.:

Η UNESCO (UNESCO – Girls’ and Women’s Education in STEM) καταγράφει επίσης ότι οι γυναίκες εξακολουθούν να αποτελούν περίπου το ένα τρίτο των αποφοίτων STEM παγκοσμίως, γεγονός που αποδίδεται όχι σε διαφορές ικανοτήτων αλλά κυρίως σε κοινωνικούς και πολιτισμικούς παράγοντες)

Η ελληνική πραγματικότητα

Η Ελλάδα ακολουθεί σε μεγάλο βαθμό την ευρωπαϊκή εικόνα. Οι γυναίκες συμμετέχουν μαζικά στην τριτοβάθμια εκπαίδευση και διακρίνονται σε πολλούς επιστημονικούς κλάδους. Ωστόσο, εξακολουθούν να υποεκπροσωπούνται σε αρκετά γνωστικά αντικείμενα των πολυτεχνικών σχολών και στις ειδικότητες που σχετίζονται με την ψηφιακή οικονομία και τις νέες τεχνολογίες.

Το γεγονός αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία η τεχνητή νοημοσύνη, η κυβερνοασφάλεια και οι ψηφιακές δεξιότητες διαμορφώνουν την αγορά εργασίας του μέλλοντος. Η περιορισμένη συμμετοχή των γυναικών σε αυτούς τους τομείς δεν επηρεάζει μόνο τις ίδιες, αλλά στερεί και από την οικονομία πολύτιμο ανθρώπινο δυναμικό.

Παράλληλα, σύμφωνα με τον Gender Equality Index 2025 του European Institute for Gender Equality (EIGE), η εκπαίδευση από μόνη της δεν αρκεί για να εξαλείψει τις ανισότητες. Παρότι οι γυναίκες διαθέτουν υψηλό μορφωτικό επίπεδο, εξακολουθούν να υποεκπροσωπούνται σε θέσεις λήψης αποφάσεων και σε ορισμένους κλάδους υψηλής προστιθέμενης αξίας. Η μετάβαση από την εκπαίδευση στην αγορά εργασίας παραμένει ένα από τα πιο κρίσιμα σημεία όπου αναπαράγονται οι έμφυλες ανισότητες.

Η ισότητα χτίζεται πριν από την πρώτη ημέρα εργασίας

Οι ανισότητες που παρατηρούμε σήμερα στην αγορά εργασίας δεν εμφανίζονται ξαφνικά όταν ένα νέο άτομα αναζητά την πρώτη του δουλειά. Είναι το αποτέλεσμα μιας μακράς διαδικασίας κοινωνικοποίησης που ξεκινά ήδη από τη σχολική ηλικία.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το σχολείο δημιουργεί μόνο του τις ανισότητες. Σημαίνει όμως ότι έχει τη δύναμη είτε να τις αναπαράγει είτε να τις αμφισβητήσει. Μέσα από τα σχολικά εγχειρίδια, τον επαγγελματικό προσανατολισμό, την επιμόρφωση των εκπαιδευτικών και την προβολή διαφορετικών προτύπων, μπορεί να συμβάλει ώστε κάθε παιδί να επιλέγει το μέλλον του με βάση τα ενδιαφέροντα και τις ικανότητές του και όχι με βάση κοινωνικές προσδοκίες.

Η εκπαίδευση δεν μπορεί από μόνη της να εξαλείψει όλες τις κοινωνικές ανισότητες. Μπορεί όμως να διαμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο οι επόμενες γενιές θα αντιλαμβάνονται τους ρόλους, τις δυνατότητες και τις επιλογές τους. Αν θέλουμε μια κοινωνία πραγματικά ίσων ευκαιριών, ίσως το πιο κρίσιμο ερώτημα δεν είναι τι συμβαίνει όταν οι νέες/οι εισέρχονται στην αγορά εργασίας, αλλά τι μαθαίνουν για εκείνες/ους όσο ακόμη βρίσκονται στη σχολική αίθουσα.