Μητρότητα και εργασία: μια άνιση εξίσωση

Γράφει η Γερασιμία Βεζδρεβάνη, Φιλόλογος

Μητρότητα και εργασία: μια άνιση εξίσωση

Παρά τις σημαντικές νομοθετικές εξελίξεις των τελευταίων ετών, η ίση μεταχείριση στην εργασία, ιδίως σε ό,τι αφορά τη μητρότητα, εξακολουθεί να δοκιμάζεται στην πράξη. Αυτό αποτυπώνεται με σαφήνεια στην Ειδική Έκθεση για την Ίση Μεταχείριση, στην οποία αναφέρεται πως κατά το έτος 2024 παρατηρήθηκε μικρή αύξηση στις αναφορές που αφορούν διακρίσεις, εκ των οποίων το 70% σχετίζονται με το φύλο. Η έκθεση αυτή, εξετάζει την εφαρμογή του ν. 4808/2021 σε ζητήματα ίσης μεταχείρισης, προστασίας της μητρότητας και πατρότητας, και εξισορρόπησης επαγγελματικής και ιδιωτικής ζωής, μέσα από τις υποθέσεις που χειρίστηκε ο Συνήγορος του Πολίτη.

Συγκεκριμένα, με τον ν. 4808/2021, επιδιώχθηκε η προστασία του καθεστώτος των αδειών που σχετίζονται με τη γονεϊκότητα και την οικογένεια. Μάλιστα, ενσωματώθηκε στο εθνικό δίκαιο η οδηγία 1158/2019 για την εξισορρόπηση ιδιωτικής και επαγγελματικής ζωής. Ωστόσο, παρά τις προσπάθειες ενίσχυσης του οικογενειακού πλαισίου, η εμπειρία της μητρότητας στην εργασία δεν είναι ίδια για όλες: σε συγκεκριμένους κλάδους, οι διακρίσεις επιμένουν, αναγκάζοντας πολλές γυναίκες να παλεύουν για ένα  θεμελιώδες δικαίωμα τους.

Η άνιση πρόσβαση σε θεμελιώδη δικαιώματα στο δημόσιο τομέα

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι εργαζόμενες στην καθαριότητα σχολικών μονάδων. Αν και η νομοθεσία προβλέπει το δικαίωμα λήψης τετράμηνης γονικής άδειας για κάθε εργαζόμενο γονέα, αυτό προϋποθέτει τη συμπλήρωση ενός έτους συνεχόμενης απασχόλησης στον ίδιο εργοδότη. Στην πράξη, όμως, οι εργαζόμενες στον συγκεκριμένο κλάδο αδυνατούν να καλύψουν αυτή την προϋπόθεση, καθώς απασχολούνται με συμβάσεις ορισμένου χρόνου που εκτείνονται από την 1η Σεπτεμβρίου έως την 30ή Ιουνίου του επόμενου έτους.

Αντίστοιχα ζητήματα παρατηρούνται και στον χώρο της εκπαίδευσης: Παρά τις επανειλημμένες παρεμβάσεις του Συνηγόρου του Πολίτη, μόνιμοι και αναπληρωτές εκπαιδευτικοί εξακολουθούν να συναντούν εμπόδια στη χορήγηση της τετράμηνης γονικής άδειας, την οποία υποχρεούνται να λαμβάνουν με καταληκτική ημερομηνία την 31η Αυγούστου. Η πρόσφατη νομολογία του Διοικητικού Εφετείου Αθηνών υποστηρίζει ότι η συγκεκριμένη άδεια πρέπει να προσαρμόζεται στις πραγματικές ανάγκες των γονέων-εκπαιδευτικών και όχι να εξυπηρετεί τις διοικητικές ανάγκες του συστήματος. Ωστόσο, το Υπουργείο Παιδείας δεν έχει ανταποκριθεί μέχρι στιγμής σε αυτό το ζήτημα.

Η μητρότητα ως «ασυμβίβαστη» επιλογή στον ιδιωτικό τομέα

Αντίστοιχες ανισότητες αναδεικνύονται στον ιδιωτικό τομέα, με πιο χαρακτηριστική την περίπτωση των γυναικών ναυτικών. Στο ναυτεργατικό δίκαιο απουσιάζουν βασικές προβλέψεις για την προστασία της μητρότητας, οι οποίες θεωρούνται αυτονόητες στο χερσαίο εργατικό δίκαιο, όπως η προστασία από την απόλυση, η 9μηνη ειδική παροχή προστασίας μητρότητας και οι διευκολύνσεις για τη φροντίδα της οικογένειας. Όπως επισημαίνει ο Συνήγορος του Πολίτη, η απουσία αυτών των εγγυήσεων καθιστά τη μητρότητα και την επαγγελματική σταδιοδρομία στη ναυτιλία δύο ασύμβατες έννοιες.

Πρακτικές περιπτώσεις παραβιάσεων δικαιωμάτων μητρότητας

Η ύπαρξη πρόσφατων υποθέσεων αναδεικνύει την ανισότητα που υπάρχει στην πράξη:

• Μια εργαζόμενη κατήγγειλε ότι, επιστρέφοντας από άδεια μητρότητας, δεν επανήλθε στην προηγούμενη θέση της και τελικά απολύθηκε, πιθανώς λόγω της προσφυγής της στην Επιθεώρηση Εργασίας. Ο Συνήγορος επισήμανε την αιτιώδη συνάφεια της απόλυσης με την καταγγελία και εισηγήθηκε την επιβολή κυρώσεων.
• Συγκυβερνήτρια αεροσκάφους απαλλάχθηκε από τα πτητικά καθήκοντά της λόγω εγκυμοσύνης, χωρίς να της προταθεί εναλλακτική θέση, και χρειάστηκε παρέμβαση του Συνηγόρου για να λάβει τις αποδοχές που δικαιούταν.
• Εργαζόμενη σε ξένη πρεσβεία στην Ελλάδα δεν πήρε βεβαίωση απασχόλησης για να λάβει την ειδική παροχή προστασίας μητρότητας για το τρίτο της παιδί. Παράλληλα, η πρεσβεία προχώρησε σε καταγγελία της σύμβασής της χωρίς νόμιμη αποζημίωση. Ο Συνήγορος διαπίστωσε διάκριση λόγω φύλου και πρότεινε την επιβολή κυρώσεων, οι οποίες τελικά εφαρμόστηκαν.

Πέρα από το γράμμα του νόμου

Καθίσταται, λοιπόν, σαφές ότι ο εκσυγχρονισμός της σχετικής νομοθεσίας δεν επαρκεί από μόνος του. Στο σημείο αυτό, καθοριστικός αναδεικνύεται και ο ρόλος του Συνηγόρου του Πολίτη, ο οποίος, μέσα από τις παρεμβάσεις και τις ειδικές εκθέσεις του, δεν περιορίζεται στη διαπίστωση των παραβιάσεων, αλλά αναδεικνύει τα δομικά κενά εφαρμογής της νομοθεσίας και ασκεί πίεση προς τη Διοίκηση για την ουσιαστική προστασία της μητρότητας στην εργασία.

Σε κάθε περίπτωση, απαιτείται ίση και ομοιόμορφη εφαρμογή του νόμου στην πράξη, ανεξαρτήτως φύλου και επαγγέλματος. Εάν θέλουμε να κινηθούμε προς μία κατεύθυνση όπου οι γονείς μοιράζονται ισότιμα τις υποχρεώσεις φροντίδας των παιδιών τους, δεν μπορεί να συνεχίζεται η διαπραγμάτευση για την  πρόσβαση σε παροχές μητρότητας –παροχές που σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπως οι σκανδιναβικές, είναι εδώ και χρόνια δεδομένες.